Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:52:05.290711+00:00

Muxaddes Kitap: Eremiya

Muxaddes Kitap: Eremiya

1. Alǵí sóz

1. Eremiya

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Eremiya

Eremiya

1. Alǵí sóz

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

Alǵí sóz

Eremiya payǵambardıń kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Eremiya búlginshilik dáwirde jasaǵan payǵambar. Babiloniya patshalıǵı Yahudaǵa hújim etip, onı basıp aladı. Yahuda xalqı azatlıqtı qoldan berip, Babiloniyanıń koloniyasına aylanadı. Eremiya payǵambar bul waqıyalarǵa gúwa boladı. Sefaniya, Xabaqquq, Daniel hám Ezekiel payǵambarlar Eremiyanıń zamanlasları edi.

Eremiya jas waqtınan baslap, Yahuda xalqına Qudaydıń sózin jetkize baslaydı. Onıń xızmeti b. e. sh. 586-jılǵa deyin, yaǵnıy Babiloniya Yahuda elin basıp alıp, Erusalimdi wayran qılǵanǵa deyin dawam etedi. Keyin bolsa, Mısırǵa qashıp baratırǵan adamlar Eremiyanı májbúrlep ózleri menen alıp ketedi. Eremiya Mısırda da óz xalqına Qudaydıń sózin jetkiziwdi dawam etedi.

Eremiyanıń payǵambarshılıq sózleriniń kóbisinde, olardıń jazılǵan sánesi kórsetilgen. Biraq bul payǵambarshılıqlar xronologik tárizde emes, al temalar boyınsha jaylastırılǵan.

Eremiya ójet hám gúnaǵa batqan Yahuda xalqın úzliksiz eskertip, Qudaydıń olardı jazalaytuǵının aytıp, Qudayǵa qaytıwdı ótinedi. Payǵambar xalıqtı babiloniyalılarǵa táslim bolıwǵa shaqıradı. Sol sebepli Eremiyanıń dushpanları onı satqınǵa shıǵaradı. Olar Eremiyanı zindanǵa taslaydı, hátte, óltirmekshi de boladı. Sonday bolsa da, ol xalqınıń boysınbawshılıǵına hám ayanıshlı táǵdirine qattı qayǵıradı. Sol sebepli ol «jılap atırǵan payǵambar» dep te ataladı.

Eremiya Yahuda xalqına: «Sizler Jaratqan Iye menen dúzilgen kelisimdi buzdıńız, jalǵız Oǵan xızmet qılmay, butqa tabınıwshılıqqa berilip kettińiz», – dep kóp eskertedi. Usı qılmısları ushın, Yahuda xalqı Qudaydıń ǵázebine ushırap, Babiloniya xalqına táslim bolatuǵının, keyin Babiloniyaǵa súrgin etiletuǵının aldın ala ayan qıladı. Al 31:31-34; 32:36-40 ayatlarda bolsa, waqtı kelip Quday tańlaǵan xalqın óz eline qaytarıp alıp keletuǵının hám olar menen jańa kelisim dúzetuǵının aytadı.

1

1^1Bular Benyamin jerindegi Anatot qalasında jasaytuǵın ruwxaniylerdiń biri Xilkiya ulı Eremiyanıń sózleri+. 2Yahuda patshası Amon ulı Ioshiyanıń húkimdarlıǵınıń on úshinshi jılında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi+. 3Eremiyaǵa Jaratqan Iyeniń sóziniń túsiwi Yahuda patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakinniń dáwirinen, Yahuda patshası Ioshiya ulı Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılınıń besinshi ayına deyin, yaǵnıy Erusalim xalqınıń súrgin etip alıp ketiliwine deyin dawam etti+.

Eremiyanıń shaqırılıwı

4Maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:+

5– Men seni jatırda payda etpesimnen aldın tanıdım,

Qursaqtan shıqpasıńnan aldın seni tańladım.

Seni milletler ushın payǵambar etip tayınladım.

6Sonda men:

– Haw, Quday Iye! Men qalay sóylewdi bilmeymen, júdá jaspan, – dedim+.

7Biraq Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– «Men jaspan», – deme. Seni kimge jibersem, hámmesine barasań, ne buyırsam, sonı aytasań. 8Olardan qorqpa, seniń menen birge bolıp, seni qutqaraman, – dedi Jaratqan Iye+.

9Keyin Jaratqan Iye qolın sozıp, awzıma tiygizdi de maǵan bılay dedi:

– Mine, sózlerimdi awzıńa saldım+. 10Qara, suwırıp taslaw, qırıw, joq qılıw, jer menen jeksen qılıw ushın, sonday-aq qurıw, bekkemlew ushın, búgin Men seni milletler hám patshalıqlar ústinen qoydım+.

11Maǵan Jaratqan Iyeden sóz tústi. Ol:

– Eremiya, sen neni kórip tursań? – dedi.

– Badam aǵashınıń shaqasın kórip turman, – dep juwap berdim men+.

12– Tuwrı kórdiń, – dedi Jaratqan Iye maǵan. – Sebebi Men hár bir sózimniń orınlanıwın baqlap turaman.

13Maǵan jáne Jaratqan Iyeden sóz tústi. Ol:

– Neni kórip tursań? – dedi.

– Arqa tárepten júzi bir tárepke qıysayıp qaynap turǵan qazandı kórip turman, – dep juwap berdim men+.

14Sonda Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul jerdiń barlıq turǵınlarına arqa tárepten apatshılıq keledi+. 15Men arqadaǵı patshalıqlardıń barlıq qáwimlerin shaqıraman, – dedi Jaratqan Iye.

– Olardıń patshaları kelip,

Óz taxtların Erusalim dárwazalarınıń kirer awzına,

Onı qorshap turǵan diywallardıń,
Yahudanıń pútkil qalalarınıń aldına qoyadı+.
16Xalqımnıń Mennen júz burıp,
Islegen barlıq jawızlıqları ushın,
Basqa qudaylarǵa tútetki tútetip,

Óz qolları menen islegen nárselerine tabınǵanı ushın,

Men olarǵa qarsı Óz húkimimdi járiyalayman.

17Sen bolsań, belińdi bekkem buw. Barıp, Meniń saǵan buyırǵanlarımnıń hámmesin olarǵa ayt. Olardan qorqpa, bolmasa Men seni olardıń aldında qorqıwǵa salaman+. 18Búgin Men seni pútkil elge – Yahuda patshalarına, onıń xızmetkerlerine, ruwxaniylerine hám sol jerdiń xalqına qarsı bekkem qala, temir sútin hám qola diywal qıldım+. 19Olar saǵan qarsı urısadı, biraq jeńe almaydı. Sebebi seni qutqarıw ushın Men seniń menen birgemen, – dedi Jaratqan Iye.

2

Izraildıń Qudaydan uzaqlasıwı

2^1Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

2– Barıp, mınalardı Erusalim xalqına esittirip járiyala:

«Jaratqan Iye bılay deydi:
Seniń jaslıǵıńda qanday opadar bolǵanıń,
Kelinshek waqtıńdaǵı súyispenshiligiń,
Shólde, egin ege almaytuǵın jerde,
Izime ergeniń yadımda+.
3Izrail Jaratqan Iye ushın muxaddes xalıq,
Onıń jemisiniń birinshi miywesi.
Onnan jegenlerdiń barlıǵı jazıqlı bolıp,
Baslarına apat jawdı, – deydi Jaratqan Iye+.

4Yaqıptıń xalqı, Izrail xalqınıń barlıq tiyreleri,

Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!

5Jaratqan Iye bılay deydi:

Mennen uzaqlasatuǵınday,

Ata-babalarıńız Mennen ne jamanlıq kórdi?

Jaramsız butlarǵa tabınıp,

Ózleri de túkke turǵısız boldı+.

6Olar: „Bizlerdi Mısırdan alıp shıqqan,

Shól dalada, qumlı hám shuqırları bar jerlerde,

Suwsız hám qarańǵı jerde,

Hesh kim óte almaytuǵın hám hesh kim jasamaytuǵın jerde,

Bizge jol kórsetken Jaratqan Iye qay jerde?“ – dep soramadı+.

7Miywesinen hám jaqsılıǵınan tatsın dep,

Men sizlerdi ónimdar bir jerge alıp kelgen edim.

Biraq ol jerge kirip, iyeligimdi haramladıńız,

Múlkimdi jerkenishli orınǵa aylandırdıńız+.

8Ruwxaniyler: „Jaratqan Iye qayda?“ – dep soramadı.

Qazılar Meni tanımadı,

Xalıq basshıları Maǵan qarsı bas kóterdi.

Payǵambarlar Baaldıń atınan payǵambarshılıq qılıp,

Paydasız nárselerdiń izinen quwdı+.

9Sonlıqtan Men sizler menen jáne dawlasaman,

– deydi Jaratqan Iye. –

Men sizlerdiń balalarıńızdıń balaları menen de dawlasaman+.

10Kittim jaǵalawlarına barıp kóriń,

Kedarǵa adam jollap, dıqqat penen kózden ótkeriń.

Tómendegidey waqıya qashan bolsa da, júz bergen be eken+?

11Hátte, olardıń qudayları Quday bolmasa da,
Óz qudaylarınan waz keshken millet bar ma?
Biraq Meniń xalqım óziniń dańqlı Qudayın,
Paydasız nársege almastırdı+.
12Háy, kókler, buǵan tańlanıp,
Qorqıwdan titireń,
– deydi Jaratqan Iye. –
13Meniń xalqım eki jamanlıq isledi:
Meni, tiri suw bulaǵın tárk etti,

Ózlerine suw turmaytuǵın, buzıq suw saqlaǵıshlardı qazıp aldı+.

14Izrail qul ma?

Yamasa qul bolıp tuwılǵan ba?

Onda nege ol olja boldı?

15Kúshli arıslanlar oǵan aqırıp, dawısın kóterdi.

Jerin shólistanǵa aylandırdı.

Qalası qarabaqanaǵa aylanıp, adamsız qaldı+.

16Nof hám Taxpanxes xalqı da,

Eńbegińizdi oyıp tasladı.

17Ózińe jol kórsetken Qudayıń,

Jaratqan Iyeni tárk etkeniń ushın,

Bul basıńa túspedi me?

18Endi nege Mısırǵa baratırsań,

Shixordıń suwınan ishiw ushın ba?

Assiriyaǵa ne ushın baratırsań,

Evfrat suwınan ishiw ushın ba+?

19Sizlerdi óz jamanlıǵıńız jazalap,

Opasızlıǵıńız ginalaydı.

Qudayıńız Jaratqan Iyeni tárk etiwdiń,

Mennen qorqpawdıń sizler ushın qanday jaman hám ashshı ekenin,

Kórip, biliń, – deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi.

20Sen uzaq waqıt aldın moyıntırıǵıńdı buzıp,
Kisenlerińdi úzip:
„Saǵan xızmet etpeymen“, – dediń.
Sen hár bir biyik tóbeshikte,
Hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında,
Dize búgip buzıqshılıq qıldıń+.
21Men seni hasıl tuqımnan,
Saylandı júzim aǵashınan ekken edim.
Biraq sen nege aynıp qalıp,
Jabayı júzim aǵashına aylandıń+?
22Endi kóp silti suwı menen juwıp,
Sabın menen tazalasań da,
Seniń ayıpdarlıǵıńnıń tamǵası aldımda turadı,
– deydi Quday Iye. –+
23Sen qalayınsha: „Men haram emespen,
Baallarǵa da ermedim“, – dep aytasań?
Oypatlıqta qılǵan qılıǵıńa[*] qarap,
Ne islegenińdi oylap kór.
Sen ózin ol jaqtan bul jaqqa urǵan,
Urǵashı túyege uqsaysań.
24Sen shólge úyrengen,

Qushtarlıǵıń qozǵanda, samalǵa pısqırǵan qulansań.

Kúyge kelgende, onı kim toqtata aladı?

Shaǵılısqısı kelgenler izinen quwıp sharshamaydı,

Kúyge kelgen ayında, onı tawıp aladı+.

25Ayaǵıńdı jalańayaq juwırıwdan,

Tamaǵıńdı shóllewden saqla.

Biraq sen: „Úmit etpe, men jat qudaylardı súyemen,

Onıń izine eremen“, – dediń+.

26Urı qolǵa túskende, shermende bolǵanınday,

Izrail xalqı, onıń patshaları, basshıları,

Ruwxaniyleri, payǵambarları masqara boladı+.

27Olar terekke: „Meniń ákemseń“,

Tasqa: „Sen meni tuwdıń“, – deydi.

Olar Maǵan júzin emes, al arqasın qarattı.

Biraq baslarına apat túskende:

„Kelip, bizlerdi qutqar“, – deydi+.

28Seniń óziń ushın islep alǵan qudaylarıń qayda?

Apatqa ushıraǵanıńda,
Seni qutqara alatuǵın bolsa, kelsin.
Yahuda, qalalarıńnıń sanı qansha bolsa,
Qudaylarıńnıń sanı da sonsha+.
29Nege Maǵan dawa qılasız?
Hámmeńiz Maǵan qarsı bas kóterdińiz,
– deydi Jaratqan Iye. –
30Xalqıńdı qatal jazaladım,
Biraq olar tárbiyamdı almadı.
Qılıshıńız jırtqısh arıslan kibi,
Payǵambarlarıńızdı qırıp tasladı+.

31Sizler, bul dáwir urpaqları,

Jaratqan Iyeniń sózine qulaq túriń:

Men Izrail ushın bir shól,

Qara túnek bir jer me edim?

Sonda ne ushın xalqım:

„Bizler erkinbiz,

Endi janıńa qaytıp barmaymız“, – deydi.

32Qız bala taǵınshaqların,

Kelinshek kelin kiyimin esten shıǵara ma?

Al Meniń xalqım Meni umıttı,

San-sanaqsız kúnler ótti+.

33Oynas tabıwǵa qanshelli ustasań,

Hátte, buzıq hayalǵa da jollarıńnan úyrenetuǵın nárse bar+.

34Etegiń de biygúna paqırdıń qanına bılǵanǵan,

Onı sen urlıq ústinde uslamaǵan bolsań da,
Bularǵa qaramastan:+
35„Men ayıpsızban,

Jaratqan Iyeniń maǵan degen qáhári anıq sóndi“, – deyseń.

Biraq: „Men gúnasızban“, – degeniń ushın,

Ústińnen húkim shıǵaraman.

36Nege tez-tez jolıńdı ózgerte bereseń?

Assiriyada uyatqa qalǵanıń sıyaqlı,

Mısırda da uyatqa qalasań+.

37Ol jerden de qolıń menen betińdi jawıp shıǵasań.

Sebebi Jaratqan Iye sen úmit etkenlerden júz burdı,

Endi olar arqalı tabısqa erise almaysań».

3

Opasız Izrail

3^1«Eger birew hayalı menen ajırassa,

Hayal ketip, basqa birewge turmısqa shıqsa,

Birinshi kúyewi onı qayta hayallıqqa alar ma edi?

Bul arqalı jer pútkilley haramlanbay ma?[*]
Sen kópler menen oynaslıq qıldıń,
Endi Maǵan qaytıp kelmekshimiseń?
– deydi Jaratqan Iye. –+
2Kóz jiberip, taqır tóbelerge názer sal,
Sen buzıqshılıq qılmaǵan orın qalıp pa?
Shóldegi qaraqshı sıyaqlı,
Jol shetinde otırıp, oynaslarıńdı ańlıdıń.
Buzıqshılıǵıń hám jawız isleriń menen,
Jerdi haramladıń+.
3Sonlıqtan jawın jawmadı,
Báhárdegi nóser de quymadı.
Sen namıssız jezókshege uqsadıń,
Uyattıń ne ekenin bilmediń+.

4Endi bolsa: „Áke, jaslıǵımnan Sen meniń dostım ediń,

5Qáháriń máńgige dawam ete bere me?“ – deyseń.

Usılay ayta tura,

Qolıńnan kelgen jamanlıqlardı isley bereseń»+.

Yahudanıń Izrailǵa eriwi

6Ioshiya patshanıń dáwirinde Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Sen opasız Izraildıń islegen islerin kórdiń be? Ol hár bir biyik tóbeshikte hám hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında buzıqshılıq qıldı+. 7Bulardı islep bolǵannan keyin, ol maǵan bet burar dep oylaǵan edim. Biraq ol qaytpadı, bunı biyopa sińlisi Yahuda da kórdi. 8Islegen barlıq buzıqshılıǵı ushın, Men opasız Izrailǵa talaq xat berip, quwıp jibergenimde de, onıń biyopa sińlisi Yahuda bunnan qorqpastan, buzıqshılıq islegenin kórdim+. 9Buzıqshılıq Izrail ushın hesh nárse emestey bolıp kórindi, ol tas hám aǵashlar menen buzǵınlıq islep, jerdi haramladı+. 10Bulardıń hámmesine qaramastan, Izraildıń biyopa sińlisi Yahuda shın júrekten emes, al jalǵannan Maǵan qaytıp keldi, – deydi Jaratqan Iye+.

11Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Opasız Izrail biyopa Yahudadan ádilirek bolıp shıqtı+. 12Barıp, bul sózlerdi arqaǵa járiyala: «Opasız Izrail, Maǵan qayt! – deydi Jaratqan Iye. – Men miyrimlimen, endi saǵan ǵázebimdi shashpayman, – deydi Jaratqan Iye. – Máńgige qáhárlenip júrmeymen+. 13Tek ayıbıńdı moyınla: Sen Qudayıń Jaratqan Iyege qarsı bas kóterdiń, hár bir qoyıw japıraqlı terektiń astında basqa qudaylarǵa kewil berdiń. Meniń dawısıma qulaq aspadıń, – deydi Jaratqan Iye+.

14Háy biyopa xalıq, Maǵan qayt! – deydi Jaratqan Iye. – Sebebi Men seniń xojayınıńman. Men sizlerdi qaladan birewden, urıwdan ekewden alıp shıǵarıp, Sionǵa alıp baraman. 15Sizlerge Óz kewlimdegidey shopanlardı beremen. Olar sizlerdi bilim hám túsinik penen baǵadı+. 16Sizler bul jerde ósip-ónip, san-sanaqsız bolǵanıńızda, – deydi Jaratqan Iye, – xalıq Jaratqan Iyeniń Kelisim sandıǵı tuwralı aytpaytuǵın boladı. Ol tuwralı endi oylamaydı, eske de almaydı, onı kúsemeydi, jáne qaytadan onı soqpaydı+. 17Sol waqıtta Erusalim Jaratqan Iyeniń taxtı dep ataladı hám Jaratqan Iyeniń atı húrmeti pútkil milletler Erusalimge jıynaladı. Bunnan bılay, olar jawız júrekleriniń qıńırlıǵın qılmaydı. 18Sol kúnlerde Yahuda xalqı menen Izrail xalqı birigip, arqadaǵı jerlerden shıǵıp, Men ata-babalarına múlik etip bergen jerge keledi+.

19Men sizlerdi de balalarım qılıp alıp,

Ájayıp bir jerdi,

Barlıq milletlerdiń gózzal miyrasların bermekshi edim.

Sizler Meni „Ákem“ deysiz,

Mennen hesh júz burmaysız, dep oylaǵan edim.

20Biraq hayaldıń kúyewine opasızlıq qılǵanı sıyaqlı,

Izrail xalqı, sizler de Maǵan opasızlıq qıldıńız!

– deydi Jaratqan Iye+.

21Jalańash tóbelerden bir dawıs esitiledi,

Bul Izrail xalqınıń ahıw-nalası menen páriyadı.

Óytkeni olar joldan shıqtı,

Qudayı Jaratqan Iyeni umıttı+.

22Háy, biyopa perzentler, keri qaytıńlar,

Men sizlerdi opasızlıqtan emleymen.

Xalıq bılay deydi:

„Mine, Saǵan qaytıp kiyatırmız,

Sebebi Qudayımız Jaratqan Iye Senseń+.

23Írasında da, tóbelerde tabınıp,

Tawlarda salǵan shawqım-súrenler jalǵan.

Haqıyqatında, Qudayımız Jaratqan Iye Izraildı qutqaradı.

24Jaslıǵımızdan ata-babalarımızdıń múlki bolǵan,

Mayda hám iri malların,

Ul hám qızların jerkenishli but jalmap juttı.

25Kelińler, shermendeligimizdi búrkenip,

Masqarashılıqtı jamılıp alayıq.

Sebebi Qudayımız Jaratqan Iyege qarsı gúna islep keldik,

Ata-babalarımız da, bizler de,

Jaslıǵımızdan usı kúnge deyin,

Qudayımız Jaratqan Iyeniń dawısına qulaq salmadıq.“»+

4

4^1«Háy, Izrail! Eger qaytpaqshı bolsań,
– deydi Jaratqan Iye, –
Eger Maǵan qaytpaqshı bolsań,

Jerkenishli butlarıńdı Meniń kózimnen joǵaltsań,

Joldan azǵırılmay júrseń,+

2Haqıyqat, ádalat hám tuwrılıq penen:

„Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – deseń,

Onda milletler Men arqalı jarılqanıp,

Meniń menen maqtanadı»+.

3Jaratqan Iye Yahuda xalqına hám Erusalim turǵınlarına bılay deydi:

«Súrilmegen jerińizdi súriń,
Tikenler arasına tuqım seppeń+.
4Yahuda xalqı hám Erusalim turǵınları,
Júregińizdegi jamanlıqlardı alıp taslap,
Maǵan, Jaratqan Iyege ózińizdi baǵıshlań.
Bolmasa, jawız islerińiz sebepli,
Ǵázebimdi ot kibi lawlataman,
Onı hesh kim sóndire almas»+.

Arqadan keletuǵın apat

5«Yahudada járiyalap, Erusalimde jar salıp, bılay deńler:

„El boylap kárnay shalıń!“

Baqırıp bılay dep aytıń:

„Jıynalıp, qorǵanlı qalalarǵa qashayıq!“+

6Sionǵa qashıń dep, bayraq kóteriń!

Sızılmay, tezirek qashıp qutılıń!

Óytkeni Men arqa tárepten apat,

Ullı qırǵın alıp kelemen+.

7Arıslan ininen shıqtı,

Milletlerdi joq qılıw ushın jolǵa shıqtı.

Jerińdi wayran etiw ushın,

Ol óz ornınan qozǵaldı.

Yahuda, seniń qalalarıń qarabaqanaǵa aylanadı,

Adamsız húwlep qaladı+.

8Sonıń ushın aza kiyimin kiyip, zarlap jılań,

Sebebi Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi bizdi shetlep ótpedi+.

9Sol kúni,

– deydi Jaratqan Iye, –

Patshanıń hám hámeldarlardıń júrekleri suwlaydı,

Ruwxaniylerdi qorqınısh biylep alıp,

Payǵambarlar ań-tań boladı».

10Sonda men bılay dedim:

– Wah, Quday Iye! «Sizlerge tınıshlıq boladı», – dep, bul xalıqtı hám Erusalimdi pútkilley aldadıń. Qılısh alqımına taqalıp tur-ǵo!+

11«Sol waqıtta bul xalıqqa hám Erusalimge bılay dep aytıladı: „Shóldegi jalańash tóbelerden esken ıssı samal Meniń xalqım tárepke espekte. Biraq ol qırman suwırıw yaki dándi tazalaw ushın emes. 12Mennen keletuǵın samal júdá kúshli boladı. Olardıń ústinen húkim shıǵaratuǵın waqıt keldi. Bunı Men aytaman“+.

13„Áne, dushpan bult kibi jaqınlap kiyatır,

Sawash arbaları quyınǵa megzer.

Atları búrkitten de shaqqan.

Sorımız qurısın, sorlap qaldıq!“+

14Háy, Erusalim! Júregińdi jamanlıqtan tazala, qutqarılasań.

Jawız niyetlerińdi qashanǵa deyin ishińde saqlamaqshısań+?

15Dannan bir dawıs esitiledi,

Efrayım tawınan apatshılıq xabarı kelmekte.

16Milletlerge járiyalap, Erusalimge xabarlań:

Alıslardan basqınshılar kiyatır,

Yahuda qalalarına qarsı sawash súrenin aytıp baqırmaqta.

17Olar atızdaǵı saqshılarǵa uqsap,
Erusalimdi qorshap aladı.
Sebebi Erusalim Maǵan qarsı bas kóterdi,
– deydi Jaratqan Iye. –+
18Bulardıń hámmesin basıńa salǵan,
Seniń jollarıń hám isleriń boladı.
Bul jawızlıǵıńnıń kesapatı.

Qanday ashshı! Bul seniń júregińniń tórine jetti!»+

19Way, janım! Way, janım!

Azarına shıday almayman!

Wah, júregim! Júregim hásiret shegip atır!

Úndemey tura almayman,

Sebebi kárnay sestin, sawash shawqımın esittim+.

20Apatshılıq izinen apatshılıq keldi,

Pútkil jurt was-wayran boldı.

Kózdi ashıp-jumǵansha, shatırlarım,

Bir demde perdelerim jırtılıp ketti+.

21Qashanǵa deyin, men sawash bayraqların kórip,

Kárnay seslerin esite beremen?

22«Meniń xalqım aqmaq,

Olar Meni tanımaydı.

Olar nadan balalar, olarda túsinik joq.

Olar jamanlıq qılıwǵa sheber,

Jaqsılıq qılıwdı bilmeydi»+.

23Men, Eremiya jerge qaradım,

Ol bos hám tússiz edi.

Aspanǵa qaradım, onda nur joq edi+.

24Tawlarǵa qaradım, olar qaltırasar,

Pútkil tóbeler terbelip turar edi+.

25Qaradım, wah, hesh kim joq,

Kóktegi barlıq quslar ushıp ketken edi+.

26Qaradım, Jaratqan Iyeniń aldında,

Ónimdar topıraq shólge aylanıp,

Pútkil qalalar wayran bolǵan edi.

Buǵan Onıń lawlaǵan ǵázebi sebepshi edi+.

27Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men bul jerdi pútkilley joq qılmasam da,

Onıń hámmesi qańırap, bosap qaladı+.

28Sonlıqtan jer aza tutıp, aspan túneredi.

Men ayttım, Men qarar qıldım,

Ókinbeymen, pikirimnen qaytpayman+.

29Barlıq qala xalqı,

Atlılardıń hám sadaqshılardıń shawqımınan qashadı.

Kimisi qalıń putalarǵa tıǵıladı,

Kimisi jartaslarǵa órmeleydi.

Hámme qalalar qańırap qaladı,

Olarda jasaytuǵın hesh kim bolmaydı.

30Háy, wayran bolǵan sen!

Nege qırmızı kiyim kiyip aldıń?

Ne ushın altın taǵınshaqlar taǵıp,

Kózlerińdi baqıraytıp boyap aldıń?

Biykarǵa bezenip alıpsań.

Oynaslarıń seni jek kóredi,

Olar seniń janıńdı almaqshı+.

31Men tolǵatıp atırǵan hayaldıń baqırǵan dawısına,

Birinshi balasın tuwıp atırǵan hayaldıń,

Íńqıldısına uqsaǵan dawıstı esitip turman.

Men qız Sionnıń entikken dawısın esitip turman.

Ol qolların sozıp bılay demekte:

„Sorım qurısın!

Janımdı almaqshı bolǵanlar aldında dimarım qurıdı“»+.

5

Erusalimniń gúnası

5^1«Erusalim kóshelerin aylanıń,
Átirapına qarap, ańlań,
Qala maydanlarınan izleń.

Eger ádalatlı hám haqıyqattı izlegen bir adam tapsańız,

Onda Men bul qalanıń gúnasınan ótemen+.

2Olar: „Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemiz“, – dese de,

Negizinde, ishken antı jalǵan»+.

3Jaratqan Iye, Seniń názeriń haqıyqatqa tigilgen emes pe?

Olardı urdıń, biraq olar azarın sezbedi,

Olardı joq qılmaqshı boldıń, biraq sabaq alıwdan bas tarttı.

Olar betlerin jartastan da qattı qılıp,

Izge qaytıwdı qálemedi+.

4Men ishimnen: «Bul adamlar ǵárip hám aqılsız,

Olar Jaratqan Iyeniń jolın,

Óz Qudayınıń Nızamın bilmeydi+.

5Endi men abıraylı adamlarǵa barıp,

Olar menen sóylesemen.

Olar Jaratqan Iyeniń jolın,

Óz Qudayınıń Nızamın biledi», – dep oyladım.

Biraq olardıń hámmesi de Qudayınıń moyıntırıǵın sındırıp,

Kisenlerin úzip taslaǵan eken+.

6Sonlıqtan toǵaydan shıqqan arıslan olardı tilkimlep,

Shóldegi qasqır olardı ǵajıp taslaydı.

Qaplan qalaları janında buqqıda jatıp,

Qaladan shıqqan hár bir adamdı tilkim-tilkim qıladı.

Sebebi olardıń qılmısı úlken,

Opasızlıǵı sansız+.

7«Seni qalay keshiremen?

Balalarıń Meni taslap ketip,

Quday bolmaǵan butlar haqı ant ishti.

Men olardı toydırdım.

Olar bolsa, qıyanet etip,

Toplanısıp, buzıqlardıń úylerine ketti+.

8Olar kúyge kelgen ayǵırlar kibi,

Hár biri qońsısınıń hayalına kisneydi+.

9Bular ushın Men olardı sózsiz jazalamayman ba?

– deydi Jaratqan Iye. –

Usınday bir milletten ósh almayın ba+?

10Júzimzarlarına kirip, olardı wayran qılıń,

Biraq pútkilley joq qılmań.

Júzim shaqalarınıń kereksizlerin julıp taslań,

Endi olar Maǵan, Jaratqan Iyege tiyisli emes+.

11Izrail hám Yahuda xalıqları,

Maǵan pútkilley qıyanet etti», – deydi Jaratqan Iye.

12Xalıq Jaratqan Iye haqqında jalǵan sóylep, bılay deydi:

«Ol hesh nárse qılmaydı,

Basımızǵa apatshılıq túspeydi,

Bizler qılısh ta, ashlıq ta kórmeymiz+.

13Payǵambarlar samalǵa megzer,

Olarda Jaratqan Iyeniń sózi joq.

Aytqanları olardıń ózleriniń basına tússin»+.

14Sonlıqtan Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi:

«Xalıq bul sózlerdi aytqanı ushın,
Óz sózlerimdi seniń awzıńda jalınday qılaman.
Bul xalıqtı otın qılaman,
Ot olardı jandırıp joq qıladı+.
15Háy, Izrail xalqı,
– deydi Jaratqan Iye, –
Sizlerdiń ústińizge,
Uzaq jerden bir milletti alıp kelemen.
Ol kúshli hám áyyemgi xalıq bolıp,
Sol adamlardıń tilin sen bilmeyseń,
Sózine de túsinbeyseń+.
16Olardıń oq jayları ashıq qábirge megzer,
Adamlarınıń hámmesi batır jawıngerler+.

17Olar seniń zúráátińdi hám nanıńdı jep taslap,

Ul-qızlarıńızdı jalmap jutadı.

Mayda hám iri mallarıńızdı,

Júzim hám ánjirlerińizdi jeydi.

Sizler isengen qorǵanlı qalalarıńızdı,

Qılısh penen wayran qıladı+.

18Hátte, sol kúnleri de, – deydi Jaratqan Iye, – sizlerdi pútkilley joq qılmayman. 19Xalıq sennen: „Nege Qudayımız Jaratqan Iye bizlerge bul nárselerdi isledi?“ – dep sorasa, olarǵa bılay dep juwap ber: „Sizler Onı tárk etip, óz jerińizde basqa qudaylarǵa xızmet ettińiz. Endi sizler ózlerińizge tiyisli bolmaǵan jerde basqalarǵa solay xızmet etesiz“+.

20Yaqıptıń xalqına jar salıp,

Yahudada járiyalań:

21Háy, kózi bolsa da, kórmegen,

Qulaǵı bolsa da, esitpegen,

Nadan hám biyparasat xalıq,

Qulaq salıń!+

22Mennen qorqpaysız ba?

– deydi Jaratqan Iye. –

Meniń aldımda qaltıramaysız ba?

Men qumdı teńizge shegara,

Máńgi ótip bolmaytuǵın bóget qıldım.

Tolqınlar tassa da, ústine shıǵa almaydı,

Shuwlasa da, onnan asıp kete almaydı+.

23Biraq bul xalıq ójet hám qozǵalańshı.

Olar azǵırılıp, óz jolına qaytıp ketti+.

24Olar júregine túyip:

„Gúzgi hám báhárgi jawındı óz waqtında jawdıratuǵın,

Jıyın-terim ushın belgilengen hápteni saqlap kelgen,

Qudayımız Jaratqan Iyeden qorqayıq“, – demeydi+.

25Ayıplarıńız sizlerdi usı jaqsı nárselerden uzaqlastırdı,

Gúnalarıńız bereketten mahrum etti.

26Xalqımnıń arasında jawız adamlar bar,

Olar qus awlaǵanday buqqıda jatıp,

Duzaq qurıp, adamlardı tutadı+.

27Tordıń qusqa tolǵanınday,

Olardıń úyleri de jalǵanǵa tolı.

Sonlıqtan olar kúsheyip, bayıdı,

28Semirip, jıltıradı.

Olardıń jawız isleriniń shegarası joq.

Jetimniń dawa-arzın ádalatlı qaramaydı,

Isti onıń paydasına sheshpeydi,

Jarlınıń huqıqın da qorǵamaydı+.

29Bular ushın Men onı jazalamayın ba?

– deydi Jaratqan Iye. –

Bunday milletten ósh almayın ba+?

30Sol jerde qorqınıshlı hám tań qalarlıq nárse bolmaqta:

31Payǵambarlar jalǵan payǵambarshılıq qılmaqta,

Ruwxaniyler ózleriniń qálewi boyınsha basqarmaqta.

Meniń xalqıma bul unamaqta.

Biraq bulardıń aqırı kelgende ne qılasız?»+

6

Erusalimniń qamal qılınıwı

6^1«Háy, Benyamin xalqı, janıńızdı qutqarıw ushın,

Erusalimnen qashıp ketiń!

Teqoada kárnay shalıń!

Beyt-Hakkeremde ot jaǵıp, belgi beriń!

Arqadan apatshılıq, ullı qırǵın kórinbekte+.

2Sulıw hám názik qızdı,

Qız Siondı joq qılaman.

3Shopanlar súriwi menen oǵan kelip,

Dógeregine shatırların tigedi.

Hár kim úlesine tiygen jerde súriwin jayadı.

4„Erusalimge qarsı urısqa tayarlanıń!

Turıńlar, kúndiz hújimge shıǵayıq!

Sorımız qurısın! Kún batıwǵa meyil beripti,

Kesh túsip, kóleńkeler uzayıptı+.

5Turıńlar, túnde hújim jasap,

Onıń qorǵanların qıyratayıq!“»

6Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Tereklerin kesiń,

Erusalimge minetuǵın topıraq úyiń.

Bul qala jazalanadı,

Onda zorlıq-zombılıqtan basqa hesh nárse joq+.

7Bulaqtan suw shıǵa bergenindey,

Bul qalada da jawızlıq solay shıǵa beredi.

Onnan zorlıq hám zulımlıqtıń dawısı esitilip tur,

Kesellik hám jaralardı kórip turman+.

8Erusalim, eskertiwime qulaq sal,

Bolmasa, sennen júz buraman.

Seni qańıratıp,

Adam jasamaytuǵın jerge aylandıraman».

9Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Júzimniń sońǵı solqımına deyin terilgenindey,

Dushpanlar Izraildı aman qalǵanlarınan jurday qıladı.

Sonlıqtan júzim teriwshi sıyaqlı,

Qolıńdı iske salıp shaqalardı qayta kórip shıq».

10Men kimge aytıp, kimdi qáwipten saqlayın?

Kim maǵan qulaq asadı?

Olardıń qulaqları jabıq, esitpeydi.

Jaratqan Iyeniń sózi olarǵa shermendeliktey túyiledi,

Onnan ráhátlenbeydi+.

11Sol sebepli men Jaratqan Iyeniń ǵázebine toldım,

Qáhárimdi basa almayman.

«Bul ǵázepti kóshedegi balalardıń,
Jıynalıp turǵan jigitlerdiń ústine tók.
Ol erkek hám hayallarǵa jawadı,

Qartayǵanlar hám kúni jaqınlasqanlar da onnan qutıla almaydı+.

12Olardıń úyleri, atızları hám hayalları,

Basqalarǵa beriledi.

Sebebi Men bul jerdiń turǵınlarına qarsı qolımdı kóteremen,

– deydi Jaratqan Iye. –+
13Kishkenesinen úlkenine shekem,
Haram dúnya tabıwǵa háwes,
Payǵambarlarınan ruwxaniylerine shekem,
Hámmesi hiyle menen is tutadı+.
14Tınıshlıq bolmasa da:
„Tınıshlıq, tınıshlıq“, – dep,
Xalqımnıń qáwipli jarasın júzeki emleydi+.

15Islegen jerkenishli isleri ushın olar uyaldı ma?

Yaq, hesh te uyalmadı,
Qızarıw ne ekenin de bilmedi.
Sonlıqtan olar da qulaǵanlar menen qulaydı,

Jazalaǵanımda, jer menen jeksen boladı», – deydi Jaratqan Iye+.

16Jaratqan Iye bılay deydi:

«Dárbent jollarda turıp, qarań,

Áyyemgi soqpaqlar haqqında sorap,

Jaqsı joldıń qay jerde ekenin úyreniń.

Onnan júriń, janıńız ráhát tabadı.

Biraq sizler: „Onnan júrmeymiz“, – dedińiz+.

17Men sizlerdiń ústińizden gúzetshi qoyıp:

„Kárnaydıń dawısına qulaq salıń“, – dedim.

Biraq sizler: „Tıńlamaymız“, – dedińiz+.

18Sonıń ushın, milletler, qulaq salıń,

Qarap turǵanlar, olardıń basına neler túsetuǵının biliń.

19Tıńla, jer júzi!

Bul xalıqtıń basına apatshılıq jawdıraman,

Bul olardıń jaman niyetleriniń miywesi boladı.

Olar Meniń sózlerime qulaq aspadı,

Nızamımdı qabıl etpedi+.

20Ne ushın Maǵan Shebadan xosh iyisli tútetki,

Uzaq ellerden xosh iyisli qamıs alıp kelinedi?

Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı qabıl etpeymen,

Sizlerdiń qurbanlıqlarıńız Maǵan unamaydı»+.

21Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi:

«Bul xalıqtıń aldına súrnigetuǵın tas qoyaman,

Ákeler balaları menen birge súrnigip jıǵıladı,

Qońsılar dosları menen birge nabıt boladı»+.

22Jaratqan Iye bılay deydi:

«Mine, arqa tárepten bir xalıq kiyatır,

Dúnyanıń shetinen bir ullı millet ayaqqa turmaqta+.

23Olar oq jay hám semser menen qurallanǵan,

Ózleri de zalım hám rehimsiz.

Atlarǵa minip shawǵan sesti,

Teńiz sıyaqlı shuwıldaydı.

Qız Sion! Saǵan hújim qılıw ushın,

Olar bir adamday sap tartıp turadı».

24Olar haqqındaǵı bul xabardı esitip,

Qollarımızda dárman qalmadı.

Tolǵaq tutqan hayal kibi,

Shanshıw hám azap biylep aldı+.

25Atızlarǵa shıqpań, jollarda júrmeń!

Dushpannıń qolında qılısh bar,

Átiraptı qorqınısh orap alǵan+.

26Háy, meniń xalqım!

Aza kiyimin kiyip, kúlge otır.

Jalǵız perzent ushın aza tutqanday,

Ashshı-ashshı kóz jas tók.

Sebebi ústimizge tosattan nabıt qılıwshı keledi+.

27«Men seni xalqım arasına,

Temirdi sınaǵanday etip,

Xalqımdı sınaw ushın qoydım.

Sen olardı baqlap, jollarına baha bereseń+.

28Olardıń hámmesi baǵınbaytuǵın qozǵalańshı,

Ósekshi adamlar.

Olar qola hám temirdey qattı,

Bári joldan shıqqan.

29Kórik toqtawsız úplenip,

Otta qorǵasın erip atır.

Biraq zergerdiń bul isi biyhuda ketti,

Sonda da jawızlıqtan ajıratılmadı.

30Olardı „sıpatsız gúmis“ dep ataydı.

Óytkeni Men, Jaratqan Iye olardan júz burdım»+.

7

Eremiyanıń Ibadatxanada waz aytıwı

7^1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

2– Jaratqan Iyeniń Úyiniń dárwazasında turıp, mına sózdi járiyala: «Háy, pútkil Yahuda xalqı, Jaratqan Iyege sıyınıw ushın mına dárwazalardan kirgenler! Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!+
3Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesiniń sózi mınaw: Jollarıńızdı hám is-háreketińizdi tuwrılań. Sonda Men sizlerge bul jerde jasawǵa ruxsat beremen+. 4„Bul Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası, bul Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanası usı jerde“, – degen jalǵan sózlerge isenbeń+. 5Eger jollarıńızdı, islerińizdi pútkilley dúzetseńiz, bir-birińizge ádalatlı bolsańız,+
6kelgindige, jetimge hám jesirge zulımlıq qılmasańız, bul jerde nahaq qan tókpeseńiz, ózlerińizge zıyan keltiretuǵın basqa qudaylarǵa awıp ketpeseńiz, 7onda Men sizlerge bul jerde, áwelden ata-babalarıńızǵa bergen jerde máńgi-baqıy jasawıńızǵa ruxsat beremen+. 8Degen menen, sizler paydasız jalǵan sózlerge isenip júrsiz. 9Sizler urlıq qılasız, adam óltiresiz, neke hadallıǵın buzasız, jalǵan ant ishesiz, Baalǵa arnap, xosh iyisli tútetki tútetesiz, tanımaytuǵın basqa qudaylarǵa eresiz+. 10Keyin bul jerkenishli islerdi dawam etiw ushın, Meniń atım menen atalǵan mına Úyge kelip, aldımda turıp: „Bizler aman-esenbiz“, – deysizler me? 11Meniń atım menen atalǵan bul Úy sizler ushın qaraqshılar mákanına aylandı ma? Degen menen, Men ne islep atırǵanıńızdı kórip turman, – deydi Jaratqan Iye+. 12– Endi Shiloǵa, Men Óz atımdı dáslepki ret ornatqan jerge barıń hám xalqım Izraildıń jawızlıǵı sebepli oǵan ne qılǵanımdı kóriń. 13Bulardıń hámmesin sizler de isledińiz, – deydi Jaratqan Iye. – Men sizlerge qayta-qayta ayttım, qulaq salmadıńız, shaqırdım, juwap bermedińiz+. 14Solay eken, Men Shiloǵa ne qılǵan bolsam, Meniń atım menen atalǵan, sizler isengen bul Ibadatxanaǵa, sizlerge hám ata-babalarıńızǵa bergen bul jerge sonı qılaman. 15Tuwısqanlarıńızdı, pútkil Efrayım[*] násillerin aldımnan qalay quwǵan bolsam, sizlerdi de solay quwaman»+.

Xalıqtıń boysınbawshılıǵı

16– Eremiya, sen bul xalıq ushın duwa etpe, olar ushın páriyad qılma, jalınba, Maǵan táwelle salma. Bári bir Men seni tıńlamayman+. 17Yahuda qalalarında, Erusalim kóshelerinde olardıń ne islep atırǵanın kórip turǵanıń joq pa? 18Balalar otın jıynaydı, ákeler ot jaǵadı, hayallar qamır iylep, Aspan xanshasına arnap mazalı nan pisiredi. Meniń ǵázebimdi keltiriw ushın, bul xalıq basqa qudaylarǵa ishimlik sadaqasın quyadı. 19Olardıń ashıwǵa tiymekshi bolǵanı Men be? – deydi Jaratqan Iye. – Yaq, olar ózlerine zálel keltirip, uyatqa qalmaqta.

20Sol sebepli Quday Iye bılay deydi: Men ashıw-ǵázebimdi bul jerge, adamlar menen haywanlardıń, atızdaǵı aǵashlar menen jerdiń óniminiń ústine tógemen. Ǵázebim ot bolıp janar, ol sóndirilmes+.

21Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Jandırılatuǵın qurbanlıqlarıńızdı basqa qurbanlıqlarıńızǵa qosıp, ekewiniń de góshin jey beriń+. 22Óytkeni Men ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıqqanımda, jandırılatuǵın qurbanlıq hám basqa qurbanlıqlar tuwralı hesh nárse aytpadım, buyrıq ta bermedim+. 23Men olarǵa tek mına buyrıqtı bergen edim: «Maǵan qulaq salıń. Sonda Men sizlerdiń Qudayıńız, sizler de Meniń xalqım bolasız. Bárqulla Men buyırǵan joldan júriń, sonda abadan turmısqa erisesiz»+. 24Biraq olar tıńlamadı, Maǵan dıqqat awdarmadı. Kerisinshe, óz qálewi hám jawız júreginiń ójetligi jolında júrdi. Alǵa ilgerilewdiń ornına, artqa ketti+. 25Ata-babalarıńız Mısırdan shıqqan kúnnen tap usı kúnge shekem, Men olarǵa barlıq qullarımdı – payǵambarlardı hár kúni izli-izinen jiberdim+. 26Sonda da olar Meni tıńlamadı, názer de awdarmadı. Olar moyın tawlap, ata-babalarınan da beter jamanlıq qıldı+.

27Sen olarǵa usı sózlerdiń hámmesin aytasań, biraq olar seni tıńlamaydı. Sen olardı shaqırasań, biraq olar juwap bermeydi. 28Sonlıqtan sen olarǵa bılay dep ayt: «Bul Qudayı Jaratqan Iyeniń sózine qulaq aspaǵan, tálim-tárbiyanı qabıl almaǵan millet! Haqıyqat óldi, olardıń awzınan haq sóz shıqpaytuǵın boldı.

29Erusalim xalqı, shashıńızdı kesip ılaqtırıń,

Taqır tóbelerge shıǵıp, joqlaw aytıń.

Sebebi ǵázebine ushıraǵan bul áwladtı,

Jaratqan Iye tárk etip, taslap ketti.

30Yahuda xalqı Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi isledi, – deydi Jaratqan Iye. – Olar Meniń atım menen atalǵan úyge jerkenishli butlardı qoyıp, onı haramladı+. 31Ul-qızların otta jaǵıp qurbanlıq qılıw ushın, Ben-Hinnom oypatlıǵındaǵı Tofette sıyınıw orınların qurdı. Bulardı Men buyırmadım, bular oyıma kirip te shıqpadı+. 32Endi sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Ol jer Tofet yamasa Ben-Hinnom oypatlıǵı delinbeydi, al Bawızlaw oypatlıǵı dep ataladı. Tofette jerlewge orın qalmaǵansha, óliler jerlenedi. 33Bul xalıqtıń óli deneleri aspandaǵı quslarǵa hám jerdegi jabayı haywanlarǵa jem boladı. Olardı úrkitetuǵın hesh kim qalmaydı+. 34Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde quwanısh hám shadlıq seslerin, kelin-kúyewdiń toyınıń sestin esitilmeytuǵın qılaman. Ol el qarabaqanaǵa aylanadı»+.

8

8^1«Sol waqıtta, – deydi Jaratqan Iye, – Yahuda patshalarınıń, basshılarınıń, ruwxaniyleriniń, payǵambarlarınıń súyekleri, Erusalim turǵınlarınıń súyekleri qábirlerinen shıǵarıp taslanadı. 2Bul súyekler ózleri súygen, xızmet etken, izine ergen, másláhát soraǵan hám tabınǵan zatlarınıń, yaǵnıy quyashtıń, aydıń hám aspan deneleriniń astına shashıp taslanadı. Olar jıynap alınbaydı, jerlenbeydi, topıraqta tezek sıyaqlı shashılıp jatadı+. 3Bul jaman xalıqtan aman qalǵanların qay jerge súrgin qılsam da, olar ómirden ólimdi abzal kóredi», – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi.+

Gúna hám jaza

4– Sen olarǵa ayt:

«Jaratqan Iye bılay deydi:

Jıǵılǵan adam qayta turmay ma?

Joldan adasqan izge qaytpay ma?

5Ne ushın bul xalıq joldan shıqtı?

Ne ushın Erusalim Mennen úzliksiz júz buradı?

Olar jalǵanǵa qattı jabısıp alıp,

Maǵan qaytıwdan bas tartpaqta.

6Men dıqqat penen tıńladım,

Olar hesh tuwrı sóylemeydi.

Hesh biri: „Ne qılıp qoydım“, – dep,

Qılmısına pushayman bolmaydı.

Olar sawashqa umtılǵan at kibi,

Hár biri óz jolına jortadı.

7Hátte, aspandaǵı láylek te,

Óziniń qaytıw máwsimin biledi.

Qumırı, qarlıǵash hám tırna da,

Kóshiw waqtın biledi.

Biraq xalqım Meniń kórsetpelerimdi bilmeydi+.

8Qalayınsha sizler: „Bizler aqıllımız,

Jaratqan Iyeniń Nızamı bizlerde“, – dep ayta alasız.

Negizinde, xatkerlerdiń jalǵan qálemi,

Bul Nızamdı jalǵanǵa aylandırǵan joq pa+?

9Danalar uyatqa qaldı,

Albırap, duzaqqa tústi.

Olar Jaratqan Iyeniń sózinen júz burdı.

Sonda olardıń danalıǵı qayda?

10Kishkenesinen úlkenine shekem,

Haram dúnya tabıwǵa háwes.

Payǵambarlarınan ruwxaniylerine shekem,

Hámmesi hiyle menen is tutadı.

Sonlıqtan olardıń hayalların basqalarǵa,

Atızların basqınshılarǵa beremen+.

11Tınıshlıq bolmasa da: „Tınıshlıq, tınıshlıq“, – deydi.

Xalqımnıń qáwipli jarasın júzeki emleydi+.

12Islegen jerkenishli isleri ushın olar uyaldı ma?

Yaq, hesh uyalmadı,
Qızarıw ne ekenin bilmedi.
Sonlıqtan, olar da qulaǵanlar menen qulaydı,

Jazalaǵanda, jer menen jeksen boladı, – deydi Jaratqan Iye+.

13Olardıń zúráátin joq qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
Shaqalarda júzim qalmaydı,
Ánjir aǵashı da miywe bermeydi,
Hátte, japıraqları da quwrap qaladı.
Olarǵa ne bergen bolsam,
Hámmesinen juda boladı»+.

14Adamlar bılay desti:

«Nege ele bul jerde otırmız?

Jıynalıp, qorǵanlı qalaǵa barayıq,

Sol jerde jan táslim qılayıq.

Qudayımız Jaratqan Iyege qarsı gúna islegenimiz ushın,

Ol bizlerge záhárli suw ishkizip,
Ólim jazasın berdi+.
15Bizler tınıshlıq kúttik,
Biraq jaqsılıq kelmedi,
Shıpa waqtın kúttik,
Biraq tosattan qorqınıshqa duwshar boldıq+.
16Dushpan atlarınıń pısqırıǵı,
Dannan esitilip tur.
Ayǵırlarınıń kisnegeninen,
Pútkil jer júzi titirep atır.
Olar bul jerdi hám ishindegi hámme nárseni,
Qalanı hám onda jasaytuǵınlardıń hámmesin,
Joq qılıw ushın keldi»+.

17«Men arańızǵa jılanlardı,

Aldap-arbawǵa kónbeytuǵın uwlı jılanlardı jiberemen.

Olar sizlerdi shaǵadı», – deydi Jaratqan Iye+.

18Dártime shıpa joq,

Júregim jaralı.

19Tıńlań, xalqımnıń zarlaǵan dawısı,

Jerdiń alıs túpkirinen esitilip tur:

«Jaratqan Iye Sionda emes pe?

Onıń Patshası da endi ol jerde bolmay ma?»

«Ne ushın olar ózleriniń butları,

Jaramsız qudayları menen Meniń qáhárimdi keltirdi?»+

20«Báhár de ótti, jaz da tamam boldı,

Bizler ele qutqarılmadıq», – deydi xalıq.

21Xalqımnıń azabı zardabınan men de azaplandım,

Aza tuttım, meni qorqınısh biylep aldı+.

22Giladta málhám joq pa?

Ol jerde shıpaker joq pa?

Xalqımnıń jaraqatı nege jazılmay qoydı+?

9

9^1Qánekey, basım suw tolı qudıq,
Kózlerim kóz jas shıǵatuǵın bulaq bolsa edi!
Xalqımnıń qaza tapqanları ushın,
Kúni-túni joqlaw aytıp, jılar edim!+

2Qánekey, shólde men ushın bir kárwan saray bolsa edi!

Xalqımdı taslap, olardan uzaqlasar edim!

Sebebi olardıń hámmesi buzıq,

Opasızlar jıyındısı+.

3«Olar jalǵan ushın tillerin oq jay kibi iyedi,

Nahaqlıqtıń arqasınan olar jerde kúsheyip barmaqta,

Jawızlıq ústine jawızlıq qılmaqta,
Meni hasla tanımaydı,
– deydi Jaratqan Iye. –+
4Hár birińiz óz dostıńızdan saqlanıń,
Tuwısqanlarıńızdıń birde birewine isenbeń.
Sebebi hár bir tuwısqan jalǵanshı,
Hár bir dos ósekshi+.
5Hár kim óz dostısın aldaydı,
Hesh kim haqıyqattı sóylemeydi.
Tillerin jalǵan sóylewge úyretken,
Qılmıs islew menen ózlerin harıqtırdı.

6Sen, Eremiya, ótirikshiler arasında jasap atırsań,

Ótirikshiligi sebepli olar Meni tanıwdan bas tartadı», – deydi Jaratqan Iye.

7Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Men olardı otta eritip, sınaqtan ótkeremen.

Xalqımnıń jaman isine bunnan basqa ne qılayın+?

8Olardıń tilleri óltiretuǵın oq,
Hiyle menen sóyleydi,
Dostı menen kózabaǵa jaqsı sóylesedi,
Biraq ishinen oǵan duzaq quradı+.
9Bular ushın Men olardı jazalamayın ba?
– deydi Jaratqan Iye, –
Bunday milletten ósh almayın ba?»+

10Men tawlar ushın jılap-sıqlap,
Daladaǵı jaylawlar ushın joqlaw aytaman.
Olar kúyip, shólge aylandı,
Hesh kim ol jerden ótpeydi,
Mallardıń dawısı da esitilmeydi.

Quslar da, haywanlar da ol jerden qashıp ketken+.

11«Men Erusalimdi tas úyindisine,

Saǵallardıń mákanına aylandıraman.

Yahuda qalaların shólge aylandırıp,

Adamsız bos qaldıraman»+.

12Bunı túsiniwge kimniń danalıǵı jetedi? Bul jerdiń ne ushın qurıp, wayran bolıp, hesh kim júrmeytuǵın shólge aylanǵanın bizge túsindiretuǵınday, Jaratqan Iyeniń awzınan shıqqan sózdi kim alıp, járiyaladı?

13Jaratqan Iye bılay deydi: «Olar Meniń ózlerine bergen Nızamımdı orınlawdan bas tarttı, dawısıma qulaq aspadı hám Nızamıma say jasamadı. 14Kerisinshe, olar qaysarlıq penen óz júrek qálewlerine berilip, ata-babaları úyretkenindey, Baallarǵa erdi».

15Sonıń ushın Álemniń Jaratqan Iyesi Izraildıń Qudayı bılay deydi: «Men bul xalıqqa ashshı juwsan jegizip, záhárli suw ishkizemen+. 16Men olardı ózleri de, ata-babaları da tanımaytuǵın milletlerdiń arasına tarqatıp jiberemen. Olar tolıq qırılıp bolmaǵansha, izine qılısh salaman»+.

17Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Oylanıp kóriń!

Joqlaw aytıp jılaytuǵın hayallardı shaqırıń!

Olardıń eń sheberlerin aldırtıń!+

18Jıldam kelip, bizler ushın jılasın,

Kózimizden jas shıǵarıp,

Qabaǵımızdan suwday aǵızsın+.

19Sionnan joqlaw aytıp jılaǵan dawıs esitiledi:

„Bizler wayran boldıq!

Qattı uyatqa qaldıq!

Jerimizdi tárk ettik,

Mákanımız jer menen jeksen boldı“».

20Háy, hayallar, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!

Awzınan shıqqan sózge qulaq salıń!

Qızlarıńızǵa jılawdı,

Olardıń doslarına joqlaw jırın aytıwdı úyretiń.

21Kóshelerde balalardı,
Maydanlarda jaslardı qırıp taslaw ushın,
Ólim áyneklerimizge tırmasıp,
Qorǵan qalalarımızǵa kirdi.

22Olarǵa ayt:

«Jaratqan Iye bılay deydi:

Adamnıń óli deneleri,

Ashıq daladaǵı qıy sıyaqlı,

Oraqshılardan qalǵan masaq sıyaqlı shashılıp jatadı.

Olardı jıynap alatuǵın hesh kim bolmaydı»+.

23Jaratqan Iye bılay deydi:

«Dana adam danalıǵı menen,

Kúshli kúshi menen,

Bay baylıǵı menen maqtanbasın+.

24Maqtanatuǵın adam Meni túsingeni hám tanıǵanı menen,

Jer júzinde súyispenshilik,
Ádalat hám tuwrılıqtı júzege asıratuǵın,
Jaratqan Iye Men ekenim menen maqtansın.

Bulardan Men ráhátlenemen», – deydi Jaratqan Iye+.

25«Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – tek kózabaǵa súnnetlengenlerdiń hámmesin jazalayman. 26Mısırdı, Yahudanı, Edomdı, ammonlardı, Moabtı hám shólde jasap, tulımshaqların kesetuǵınlardıń hámmesin jazalayman. Óytkeni bul milletlerdiń bári súnnetsiz, pútkil Izrail xalqınıń da júregi súnnetsiz»+.

10

Haqıyqıy Quday hám butlar

10^1Háy, Izrail xalqı, Jaratqan Iyeniń sizlerge aytıp atırǵan sózlerin tıńlań! 2Jaratqan Iye bılay deydi:

«Milletlerdiń jolların úyrenbeń,
Basqa milletler qorqqanı sıyaqlı,
Aspan belgilerinen qorqpań.
3Xalıqlardıń dástúrleri paydasız.
Olar toǵaydan aǵash kesip alıp,
Ustanıń quralı menen oǵan pishim beredi.
4Onı gúmis hám altın menen bezeydi,
Jıǵılıp ketpesin dep,
Shege menen shókkishlep qaǵıp qoyadı+.

5Bul butlar palız atızındaǵı qaraqshıǵa uqsaydı,

Sóyley almaydı,
Kóterip júriw kerek,
Ózleri júre almaydı.
Olardan qorqpań,
Olardıń qolınan jamanlıq islew de,
Jaqsılıq islew de kelmeydi»+.

6Jaratqan Iye, Saǵan uqsaǵanı joq!

Sen ullısań, atıń da qúdiretke iye!+

7Milletler Patshası, Sennen qorqpaytuǵın kim bar?

Sen buǵan ılayıqlısań.

Milletlerdiń barlıq danıshpanları,

Barlıq patshalıqları arasında,

Saǵan uqsaǵanı joq+.

8Bul xalıqlar aqmaq hám aqılsız.

Jansız aǵashtan tálim aladı.

9Tarshishten shókkishlep tegislengen gúmis,

Ufazdan altın alıp kelinedi.

Usta hám zerger islegen nársege,

Qızǵısh kók hám shım qızıl kiyim kiygizedi.

Hámmesi sheber ónermentlerdiń isi+.

10Biraq Jaratqan Iye – haqıyqıy Quday,

Ol tiri Quday hám máńgilik Patsha.

Ol qáhárlense, jer titireydi,

Milletler Onıń ǵázebine shıdam bere almaydı.

11Butqa sıyınatuǵın xalıqlarǵa bılay dep aytıńlar:

«Jer hám aspandı jaratpaǵan qudaylar,

Jer betinen hám aspan astınan joq boladı»+.

12Ol Óz qúdireti menen jerdi jarattı,
Danalıǵı menen dúnyanı qurdı,
Aqılı menen kóklerdi jaydı+.

13Ol gúrkiregende, kóktegi suwlar shuwıldaydı,

Ol jerdiń tórt tárepinen bultlardı kóteredi.

Jawın jawdırıw ushın shaqmaq shaqtırıp,

Saqlap qoyǵan jerinen samal estiredi+.

14Hámme adam aqmaq hám bilimsiz,

Hár bir zerger soqqan butları sebepli uyatqa qaladı,

Olardıń músinleri qoldan soǵılǵan, olarda jan joq+.

15Olar paydasız, masqarapazdıń isi,

Jazalaǵan waqıtta-aq joq boladı.

16Biraq Yaqıptıń Qudayı olarǵa uqsamaydı,

Ol – pútkil barlıqtı jaratqan Quday.

Izrail urıwı – Onıń miyrası,

Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi+.

Apatshılıqtıń keliwi

17Qamalda jasaǵanlar,

Barı-joǵıńızdı jıynań!

18Óytkeni Jaratqan Iye bılay deydi:

«Mine, endi bul jerdiń turǵınların ılaqtırıp taslayman.

Tawıp alıwı ushın,

Olardı tar jerge quwıp alıp baraman».

19Sorım qurısın, sorlap qaldım!

Jaraqatım awır! Biraq men ózime:

«Basımda bul dárt te bar eken,

Shıdawım kerek», – dedim+.

20Shatırım quladı, úzildi barlıq jipleri,

Balalarım taslap ketti, endi olar joq.

Shatırımdı qayta tigetuǵın,

Perdelerin taǵatuǵın hesh kim joq+.

21Shopanlar aqıldan adastı,

Jaratqan Iyeden másláhát soramadı.

Sonlıqtan isleri ońınan kelmedi,

Hámme súriwleri tarap ketti+.

22Tıńlańlar, bir xabar kiyatır!

Yahuda qalaların shólge,

Saǵallar mákanına aylandırıw ushın,

Arqadan ullı shawqım kiyatır!+

Eremiyanıń duwası

23Jaratqan Iye, men adam jolınıń óz qolında emesligin,

Óz adımın ózi basqara almaytuǵının bilemen+.

24Jaratqan Iye, ǵázebiń menen emes,

Al ádalatıń menen meni tárbiyala!

Bolmasa meni qurtasań+.

25Ǵázebińdi Ózińdi tanımaǵan milletlerge,

Atıńdı aytıp shaqırmaǵan qáwimlerge tók.

Sebebi olar Yaqıptı jalmadı,

Pútkilley qırıp, joq qılıp,

Mákanın wayran etti+.

11

Kelisimniń buzılıwı

11^1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

2– Mına kelisimniń shártlerin tıńla! Bulardı Yahuda xalqına hám Erusalim turǵınlarına bayan et. 3Olarǵa ayt: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Bul kelisimniń shártlerine qulaq aspaǵan adamǵa nálet jawadı+. 4Men ata-babalarıńızdı Mısırdan, temir oshaqtan alıp shıqqan kúnimde olarǵa bılay dep buyrıq berdim: „Meniń dawısıma qulaq salıń hám buyırǵan nárselerimniń bárin orınlań. Sonda sizler Meniń xalqım, Men de sizlerdiń Qudayıńız bolaman+. 5Solay isleseńiz, ata-babalarıńızǵa bergen antımdı orınlap, ózlerińiz házir iyelegen jerdi, sút hám pal aǵıp turǵan jerdi beremen“».

Sonda men:

– Awmiyin, Jaratqan Iye, – dep juwap berdim+.

6Keyin Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul sózlerdiń hámmesin Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde járiyalap, bılay dep ayt: «Bul kelisimniń shártlerin tıńlań hám olardı orınlań. 7Men ata-babalarıńızdı Mısırdan alıp shıqqan kúnnen tap usı kúnge shekem úzliksiz: „Sózime qulaq salıń“, – dep qattı eskertip keldim. 8Degen menen, olar tıńlamadı, qulaq aspadı. Qaytama qırsıǵıp, hár biri júreginiń jaman qálewleri menen júre berdi. Sonlıqtan kelisimdegi barlıq ǵarǵıstı olardıń basına jawdırdım. Men olarǵa bulardı orınlawdı buyırǵan edim, biraq olar orınlamadı»+.

9Sońınan Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Yahuda xalqı hám Erusalim turǵınları arasında bir til biriktiriw júzege shıqtı+. 10Olar Meniń sózlerime qulaq salıwdan bas tartqan ata-babalarınıń ayıplarına qayta oraldı, basqa qudaylardıń izine erip, olarǵa xızmet etti. Izrail xalqı da, Yahuda xalqı da Meniń ata-babaları menen dúzgen kelisimimdi buzdı+. 11Sonlıqtan Men, Jaratqan Iye bılay deymen: Men olardıń basına qashıp qutıla almaytuǵın apat jawdıraman. Olar Meni shaqırsa da, Men olarǵa qulaq salmayman+. 12Keyin Yahuda qalaları menen Erusalim turǵınları ózleri xosh iyisli tútetki tútetken qudaylarına barıp, jalbarınadı. Biraq apatshılıq kelgende, bul qudaylar olardı hasla qutqarmaydı+. 13Yahuda, sende qansha qala bolsa, qudaylarıńnıń sanı da sonsha! Jerkenishli butqa, yaǵnıy Baal butına arnap xosh iyisli tútetki tútetiw ushın, Erusalimde qansha kóshe bolsa, sonsha qurbanlıq orın qurdıńız+.

14Eremiya, sen bul xalıq ushın duwa etpe, olar ushın jalbarınba da. Sebebi apatshılıqqa ushırap Meni shaqırǵanda, Men olarǵa qulaq salmayman+. 15Súyikli xalqımnıń Ibadatxanamda ne jumısı bar? Olar kóp jaman isler qıldı. Eger jawızlıq qılıp atırıp, shadlanadı eken, qalayınsha qurbanlıq góshi qabıl alınadı!+

16Jaratqan Iye Óz xalqına «Sulıw miyweli, jasıl japıraqlı záytún aǵashı» degen at berdi. Endi bolsa, kúshli ǵalmaǵallıq shawqımı astında oǵan ot beredi, onıń shaqaları janıp, nabıt boladı+. 17Bul terekti tikken Álemniń Jaratqan Iyesiniń Ózi onı joq qılıwdı qarar etti. Óytkeni Izrail hám Yahuda xalqı jawızlıqlar isledi, Baalǵa tútetkiler tútetip, Onıń ǵázebin keltirdi+.

Eremiyaǵa qarsı til biriktiriw

18Jaratqan Iye maǵan ayan qıldı. Olardıń jawız niyetlerin ashıp bergeni ushın, men onnan xabar taptım. 19Men bolsam, bawızlawǵa alıp baratırılǵan juwas bir qozı sıyaqlı edim. Olardıń maǵan qarsı til biriktirgenin bilmedim. Olar:

«Keliń, aǵashtı miywesi menen joq qılayıq,

Bunnan bılay, onıń atı eske alınbawı ushın,

Tiriler áleminen kesip taslayıq», – degen edi+.

20Ádalatlı húkim shıǵaratuǵın,
Júrek-qálibti sınaytuǵın,
Álemniń Jaratqan Iyesi!
Dawamdı Saǵan tapsıraman,
Olardan qalay ósh alǵanıńdı kóreyin!+

21Sonlıqtan janımdı almaqshı bolıp: «Jaratqan Iyeniń atınan payǵambarshılıq qılma, bolmasa, qolımızdan óleseń», – degen anatotlılar haqqında Jaratqan Iye aytadı+. 22Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Men olardı jazalayman. Jasları qılıshtan, balaları hám qızları ashlıqtan óledi. 23Hesh biri aman qalmaydı. Húkim qılınatuǵın jılı, Men anatotlılardıń basına apatshılıq jawdıraman».

12

Eremiyanıń shaǵımı

12^1Jaratqan Iye, dawa-arzımdı Saǵan alıp kelsem,

Sen bárqulla haq bolıp shıǵasań.

Sonda da, húkim tuwralı,

Seniń menen sóylespekshimen.

Ne ushın jamannıń isi júrisedi?

Ne ushın satqınlar tınıshlıqta jasaydı+?

2Olardı Sen otırǵızdıń, olar tamır jayıp,

Ósip, miywe berdi.

Atıń awzınan túspeydi,

Biraq júregi Sennen alıs+.

3Meni bolsa, Jaratqan Iye, Sen tanıysań,

Meni kóreseń,

Óziń haqqıńdaǵı pikirlerimdi sınaysań.

Sol adamlardı bawızlanatuǵın qoyday etip súyrep,

Soyılatuǵın kún ushın ajıratıp, tayınla+.

4Qashanǵa deyin jer aza tutıp,

Atızlarda shópler solıp jatadı?

Ol jerdiń turǵınlarınıń jaman isleri aqıbetinde,

Haywanlar hám quslar nabıt bolmaqta.

Sebebi bul xalıq:

«Ol bizlerge ne bolatuǵının kórmeydi», – deydi+.

Qudaydıń Eremiyaǵa juwabı

5«Eremiya, piyadalar menen jarısıp sharshasań,

Onda atlar menen qalay jarısasań?

Jazıq jerde súrnikseń,

Onda Iordan boyındaǵı qalıń toǵayda ne qılasań?

6Hátte, ákeńniń úy-ishi, tuwǵan-tuwısqanlarıń,

Saǵan qıyanet etti,

Artıńnan qattı sóyledi.

Olar saǵan jaqsı sóylese de,

Olarǵa isenbe+.

7Men úyimdi tárk ettim,
Iyeligimdi taslap kettim.
Janımday súygen xalqımdı,
Dushpanlarınıń qolına berdim.
8Óz xalqım Maǵan toǵaydaǵı arıslanday boldı,
Maǵan ırıldadı, sonıń ushın onı jek kóremen.
9Xalqım jırtqısh qusqa,

Hár tárepten topılısqa ushıraǵan jırtqısh qusqa uqsap qalmadı ma?

Barıp, barlıq jabayı haywanlardı toplań,
Olar Meniń iyeligimdi jalmap jutsın+.
10Kóp shopanlar júzimzarımdı nabıt qıldı,
Atızımdı basqılap tasladı,
Súyikli atızımdı taqır shólge aylandırdı+.
11Onı wayran qıldı,
Kewip, aldımda nala shegip atır.
Barlıq jer wayran boldı,
Oǵan kewil bóletuǵın hesh kim joq.
12Shóldegi barlıq taqır tóbeler arqalı,
Qurtıwshılar kiyatır.
Jaratqan Iyeniń, Meniń qılıshım,

Jerdiń bir shetinen ekinshi shetine deyin qırıp joyadı.

Onnan hesh kim aman qalmaydı.

13Olar biyday egip, tiken ordı,

Tınbay miynet etip, ráhát kórmedi.

Lawlaǵan ǵázebim sebepli,

Zúráát ala almay shermende boldıńız»+.

14Jaratqan Iye bılay deydi: «Xalqım Izrailǵa bergen múlkime qol salǵan barlıq jaman qońsıların óz jerlerinen suwırıp taslayman. Yahuda xalqın da olar menen birge suwırıp taslayman+. 15Hámmesin suwırıp taslaǵanımnan soń, olarǵa jáne rehim etip, hár birin óz miyrasına, óz jerine qaytıp alıp kelemen+. 16Eger xalqıma Baal haqı ant ishiwdi úyretkeni sıyaqlı, ózleri de xalqımnıń jolın ıqlas penen úyrenip: „Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – dep, Meniń atım menen ant ishiwdi úyrense, onda olar da xalqımnıń arasına ornalasadı+. 17Biraq Maǵan qulaq salmaǵan hár bir milletti túp-tamırı menen qoparıp, nabıt qılaman», – deydi Jaratqan Iye.

13

Zıǵır belbew

13^1Jaratqan Iye maǵan:

– Barıp, zıǵır belbew satıp al. Onı belińe bayla, biraq suwǵa tiygizbe, – dedi+. 2Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha men belbew satıp alıp, onı belime bayladım.

3Maǵan jáne Jaratqan Iyeden sóz tústi:

4– Belińdegi satıp alǵan belbewińdi al da, Perat dáryasına barıp, onı sol jerdegi bir jartastıń jarıǵına jasır.

5Men Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha barıp, belbewdi Perattıń boyına jasırdım.

6Aradan kóp kúnler ótkennen keyin, Jaratqan Iye maǵan:

– Tur, Peratqa bar da, jasırǵan belbewińdi al, – dedi. 7Keyin men Peratqa kettim, jasırǵan jerimdi gewlep, belbewdi aldım. Biraq belbew shirip, hesh nársege jaramaytuǵın bolıp qalǵan edi.

8Sonda maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

9– Jaratqan Iye bılay deydi: Men Yahudanıń tákabbirligin hám Erusalimniń asa menmenligin shiritemen. 10Bul jawız xalıq qaysar júreginiń qálewin orınlap, Meniń sózlerime qulaq salıwdan bas tarttı. Basqa qudaylarǵa erip, olarǵa xızmet etti, tabındı. Sonıń ushın, olar da usı belbew sıyaqlı hesh nársege jaramaytuǵın boladı. 11Belbewdiń denege jabısıp turǵanı sıyaqlı, Men de pútkil Izrail hám Yahuda xalıqların Ózime jaqın tutqan edim, – deydi Jaratqan Iye. – Maǵan ataq-abıray, alǵıs hám dańq keltiredi dep, olardıń Óz xalqım bolıwın qáledim. Biraq olar qulaq salmadı.

Sharap quyılǵan mes

12– Olarǵa mına sózlerdi jetker: «Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Hámme mesler sharapqa toladı». Eger olar saǵan: «Hámme meslerdiń sharapqa tolatuǵının bizler ne bilmeymiz be?» – dese, 13onda olarǵa bılay dep juwap ber: «Jaratqan Iye bılay deydi: Bul jerde jasaytuǵınlardıń hámmesin – Dawıttıń taxtında otırǵan patshalardı, ruwxaniylerdi, payǵambarlardı hám Erusalim turǵınlarınıń hámmesin más bolǵansha sharapqa toydıraman+. 14Men olardı bir-birine, ata-anaların balalarına qarsı qılıp qoyaman, – deydi Jaratqan Iye. – Olardı joq qılǵanımda ayamayman, ashınbayman, rehim de etpeymen»+.

Súrgin jaqınlaspaqta

15Tákabbirlik etpey qulaq salıp, tıńlań,
Sebebi Jaratqan Iye ayttı.
16Ústińizge qarańǵılıq jibermesten,

Zulmat tawlarında ayaǵıńız súrnikpesten aldın,

Qudayıńız Jaratqan Iyeni ullılań.
Bolmasa, Ol sizler kútip atırǵan jarıqlıqtı,
Zulmatqa aylandırıp,
Tas túnek qarańǵı qıladı+.
17Eger bul sózlerge qulaq salmasańız,

Onda tákabbirligińiz ushın janım pinhamı jılaydı,

Kózlerim ashshı-ashshı jas tógedi.

Sebebi Jaratqan Iyeniń qoyları,

Tutqın etip alıp ketiledi+.

18Patshaǵa hám ana xanshaǵa bılay dep ayt:

«Taxtıńızdan túsip, jerge otırıń,

Óytkeni saltanatlı tajıńız basıńızdan túsip ketti»+.

19Negebtiń qalaları jabıldı,

Olardı ashatuǵın hesh kim joq.

Pútkil Yahuda súrgin etildi,

Birde bir adam qalmay súrgin etildi.

20Erusalim, basıńdı kóterip,

Arqadan kiyatırǵanlarǵa qara.

Saǵan berilgen súriw,

Ájayıp súriw qayaqta+?

21Ózińe awqamlas qılıp jetistirgen adamlarıńdı,

Jaratqan Iye seniń ústińnen basshı qılsa, ne der ekenseń?

Sonda tolǵaq tutqan hayaldıń azabınday,

Sen de azap shekpeyseń be+?

22Ishińnen: «Ne ushın bular meniń basıma tústi?» – derseń.

Ayıplarıńnıń kópligi sebepli,

Etekleriń ashıldı, namısıńa tiyildi+.

23Xabashstanlı terisiniń reńin,

Qaplan ústindegi daqların ózgerte ala ma?

Sol sıyaqlı, jawızlıq qılıp úyrengen sizler de,

Jaqsılıq qıla alasız ba?

24«Men sizlerdi shól samalı menen suwırılǵan,
Qawıq sıyaqlı ushırıp jiberemen+.
25Seniń nesiybeń,
Men ólshep beretuǵın payıń – usı,
– deydi Jaratqan Iye. –
Sebebi sen Meni umıtıp,
Jalǵanǵa úmit bayladıń+.
26Shermendeligińdi kórsetiw ushın,
Men de etegińdi betińe deyin kóteremen+.
27Dalalarda hám tóbeshikler ústinde,
Sen qılǵan jerkenishli islerdi,
Qıyanetińdi, esirkep kisnewińdi,
Uyatsız buzıqshılıǵıńdı kórdim.
Sorıń qurısın seniń, Erusalim!

Pákleniwiń ushın saǵan jáne qansha waqıt kerek?»+

14

Jan túrshiktiretuǵın qurǵaqshılıq

14^1Qurǵaqshılıq haqqında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

2«Yahuda aza tutıp,
Qalaları quwrap atır.
Adamları joqlaw aytıp, jerde otır,
Erusalimnen zarlaǵan dawıslar shıǵıp atır+.
3Aqsúyekler qulların suwǵa jiberdi,
Olar suw saqlaǵıshlarǵa barıp, suw tappay,
Bos ıdısları menen úylerine qayttı.
Olar albırap, qısınıp, júzin jawıp aldı.
4Jerge jawın jawmaǵannan keyin,
Jer qaq ayırıldı.
Diyxanlar úmitsizlikke túsip,
Basın usladı+.
5Hátte, shóldegi ana suwın da,
Ot-shóp bolmaǵanı ushın,
Jańa tuwǵan balasın taslap ketpekte.
6Qulanlar jalańash tóbelerde turıp,
Saǵallar kibi suwıq demin almaqta.
Otlaq bolmaǵanlıqtan,
Kózleriniń nurı sóngen».

7Ayıplarımız bizge qarsı gúwalıq berse de,
Óz atıń húrmeti bir nárse qıl, Jaratqan Iye!
Qıyanetimiz júdá awır,
Saǵan qarsı gúna isledik+.
8Izraildıń úmiti,
Azap kúninde Qutqarıwshı!
Nege jerimizge kelgen kelgindige,
Túnep ketetuǵın jolawshıǵa uqsaysań+?
9Nege Sen albıraǵan adamǵa,
Qutqarıwǵa kúshi jetpeytuǵın,
Jawıngerge uqsaysań?
Biraq Sen bizlerdiń aramızdasań-ǵo,
Bizler Seniń atıń menen shaqırıldıq,
Bizlerdi tárk etpe, Jaratqan Iye!

10Bul xalıq tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi:

«Olar haqıyqattan da, qańǵırıp júrgendi jaqsı kóredi,

Ayaqların tıya almaydı.

Sonlıqtan Meniń olarǵa kewlim tolmaydı,

Endi ayıpların eske alaman,

Gúnaları ushın olardı jazalayman»+.

11Keyin Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Bul xalıqtıń abadanlıǵı ushın duwa etpe+. 12Olar oraza tutsa da, olardıń jalbarınıwlarına qulaq salmayman. Jandırılatuǵın qurbanlıq hám ǵálle sadaqasın usınsa da, Men olardı qabıl qılmayman. Kerisinshe, olardı qılısh, ashlıq hám illet penen qırıp taslayman+.

13Sonda men:

– Quday Iye, payǵambarlar bul xalıqqa qılısh júzin kórmeysiz, ashlıq ta bolmaydı, bul jerde haqıyqıy abadan turmıs keshiresiz dep atır, – dedim+.

14Jaratqan Iye maǵan bılay dep juwap berdi:

– Payǵambarlar Meniń atımnan jalǵan payǵambarshılıq qılmaqta. Olardı Men jibermedim. Olarǵa buyrıq ta bermedim, olar menen sóylespedim de. Olar sizlerge jalǵan ayanlardı, ashqan paydasız palın hám ózleriniń júrekleri qálegen jalǵanlardı aytıp payǵambarshılıq etip júr+. 15Sonlıqtan Meniń atım menen payǵambarshılıq etip júrgenlerge bılay deymen: «Olardı Men jibermegen bolsam da, olar: „Bul jerge qılısh ta, ashlıq ta jolamaydı“, – deydi. Biraq bul payǵambarlardıń ózleri qılısh hám ashlıqtan qaza tabadı+. 16Olar payǵambarshılıq qılǵan xalıq ta ashlıq hám qılısh sebepli Erusalim kóshelerine ılaqtırıladı. Olardıń ózlerin de, hayalların da, ul-qızların da jerleytuǵın hesh kim bolmaydı. Olardıń jawızlıqların ózleriniń baslarına jawdıraman»+.

17– Sen olarǵa mına sózdi jetkiz:

«Kúni-túni kóz jasım toqtamasın.
Sebebi pák qızım – xalqım awır jaraqatlandı,
Kúshli soqqı jedi+.
18Dalaǵa shıqsam,
Qılıshtan qaza tapqanlar,
Qalaǵa kirsem,
Ashlıqtan ólimshi bolǵanlardı kóremen.
Payǵambar da, ruwxaniy de,
Ózleri bilmeytuǵın jerde qańǵıp júr»+.

19Yahudadan pútkilley bas tartqanıń ba?

Sionnan da jerkenetuǵın boldıń ba?

Ne ushın bizdi shıpasız qılıp jaraqatladıń?

Bizler paraxatshılıq kúttik,

Biraq jaqsılıq kórmedik.

Shıpa alatuǵın waqıttı kúttik,

Ornına zárremiz ushtı+.

20Jaratqan Iye, islegen jamanlıqlarımızdı,

Ata-babalarımızdıń ayıpların moyınlaymız.

Aldıńda gúna isledik+.

21Atıń húrmeti bizlerden júz burma,

Saltanatlı taxtıń húrmeti ayaq astı qılma.

Bizler menen dúzgen kelisimińdi eske al,

Onı buzba+.

22Milletlerdiń jaramsız butlarınıń arasında,

Jawın jawdıra alatuǵını bar ma?

Yamasa aspan ózliginen nóser quydıra ala ma?

Qudayımız Jaratqan Iye, bunı tek ǵana Sen isley alasań.

Bulardıń hámmesin isleytuǵın Senseń,

Úmitimiz Sennen!+

15

Yahuda xalqına rehim etilmeydi

15^1Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Hátte, Muwsa menen Samuel aldımda turıp jalbarınsa da, bul xalıqqa júregim jibimeydi. Bul xalıqtı aldımnan quw, ketsin!+
2Eger olar sennen: «Qay jerge baramız?» – dese, olarǵa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi:

Ólimge húkim etilgenler – ólsin,

Qılıshqa húkim etilgenler – qılısh astına tússin,

Ashlıqqa húkim etilgenler – ashlıqqa ushırasın,

Tutqınlıqqa húkim etilgenler – tutqın bolsın+.

3Olarǵa tórt túrli jaza beriwdi qarar ettim, – deydi Jaratqan Iye, – óltiriw ushın qılıshtı, tilkimlew ushın iytlerdi, jep, joq qılıw ushın kóktegi quslar menen jerdegi haywanlardı jiberemen+. 4Yahuda patshası Xizkiya ulı Menashsheniń Erusalimde islegen isleriniń[*] kesiri sebepli, pútkil jer betindegi patshalıqlar ushın olardı húreydi ushıratuǵın kóriniske aylandıraman+.

5Erusalim, saǵan kimniń janı ashıydı?

Kim sen ushın aza tutadı?

Hal-jaǵday soraw ushın,

Kim qayırılıp, saǵan keler eken+?

6Sen Mennen júz burdıń,

– deydi Jaratqan Iye, –

Sen arqańdı qarattıń.

Sonlıqtan qolımdı kóterip,

Seni joq qılaman.

Seni ayawdan sharshadım.

7Bul jerdiń qala dárwazalarında,

Xalqımdı gúrek penen suwıraman.

Perzentlerinen ayırıp,

Xalqımdı nabıt qılaman.

Óytkeni olar jaman jollarınan qaytpadı.

8Olardıń jesirleri teńiz qumınan da kóp boladı.

Jigitleriniń analarınıń ústine,

Tal túste nabıt qılıwshını jiberemen.

Tosattan olardı qayǵı hám qorqınıshqa salaman.

9Jeti balalı ana hálsirep,

Sońǵı demin beredi.

Onıń quyashı kúndiz-aq batadı.

Ol uyatqa qalıp, masqara boladı.

Aman qalǵanlardı dushpanlarınıń kóz aldında,

Qılıshqa tapsıraman, – deydi Jaratqan Iye»+.

Eremiyanıń shaǵım etiwi

10Meniń sorım qurısın!

Anajan, sen meni pútkil dúnya menen dawlasıp,

Jánjellessin dep tuwıp pa ediń?

Men hesh kimge qarız bermedim, qarız da almadım,

Sonda da hámme meni náletleydi+.

11Jaratqan Iye bılay dedi:

«Men seni pútkilley dushpanlarǵa beremen.

Apatshılıq hám baxıtsızlıq waqtında,

Olardı saǵan jiberemen.

12Temirdi, arqadan kelgen temir hám qolanı,

Kim sındıra aladı?

13Eldiń hámme jerinde islegen gúnalarıńız ushın,

Baylıǵıńızdı hám ǵáziyneńizdi,

Dushpanlarıńızǵa ańsat olja qılaman+.

14Men sizlerdi ózlerińiz bilmeytuǵın jerdegi,

Dushpanlarıńızǵa qul qılaman.

Ǵázebim sizlerge qarsı tutanıp,

Ot bolıp janadı»+.

15Jaratqan Iye, Sen bileseń,
Meni yadqa al, járdem ber,
Meni quwǵın qılǵanlardan óshimdi al.
Sabırlılıǵıń menen meni nabıt qılma,

Bileseń, Sen ushın xorlıqlarǵa shıdap atırman+.

16Sózlerińdi tawıp, jedim.

Sózleriń maǵan quwanısh, júregime shadlıq alıp keldi.

Álemniń Qudayı Jaratqan Iye,

Men Seniń atıń menen atalǵanman+.

17Keypi-sapa qurǵanlar menen otırmadım,

Olar menen yoshıp, shadlanbadım.

Seniń qolıń ústimde bolıp,

Meni ǵázepke toltırǵanıń ushın,

Men jalǵız otırdım+.

18Nege azabımnıń azarı basılmaydı?

Nege jaraqatım awır hám shıpasız?

Sen men ushın suwı qurıp qala beretuǵın,

Aldamshı bir say bolajaqsań ba+?

19Buǵan Jaratqan Iye bılay deydi:
«Eger táwbe qılsań, qayta qabıl etip,
Seni xızmetime qoyaman.
Eger mánissiz sóylemey,
Áhmiyetli sózlerdi aytsań,
Meniń tilim menen sóyleyseń.
Bul xalıqtıń ózleri saǵan qaytadı,
Biraq sen olarǵa qayırılıp qarama.
20Men seni bul xalıq ushın,
Qoladan islengen bekkem diywal qılaman.
Olar seniń menen urısadı, biraq jeńe almaydı.
Qutqarıw hám azat qılıw ushın,
Men seniń menen birgemen,
– dedi Jaratqan Iye. –+
21Seni nahaqlardıń qolınan azat etemen,
Rehimsizlerdiń pánjesinen satıp alaman».

16

Yahudanıń qulawı

16^1Maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

2– Úylenbe, bul elde ul-qızlarıń bolmasın. 3Bul jerde tuwılǵan ul-qızlar, olardı tuwǵan analar hám olardı dóretken ákeler tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi: 4Olar awır keselliklerden óledi. Olar ushın joqlaw aytılmaydı, olar jerlenbeydi. Olar topıraqta tezek sıyaqlı shashılıp jatadı. Qılıshtan qaza tabadı, ashlıqtan óledi. Deneleri kóktegi quslarǵa hám jerdegi haywanlarǵa jem boladı+.

5Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi: Adam qaytıs bolǵan úyge kirme, joqlaw aytıw yamasa kewil bildiriw ushın barma. Men bul xalıqtan tınıshlıǵımdı, súyispenshiligimdi hám rehimimdi alıp qoydım, – deydi Jaratqan Iye+. 6– Bul jerde úlkeninen kishkenesine deyin hámmesi óledi. Olardı hesh kim jerlemeydi, olar ushın joqlaw aytıp, óz denelerin tilip, shashların aldırmaydı+. 7Ólige joqlaw aytıp jılaǵanlardı jubatıp, shórek sındırıp beretuǵın da, ata-anasın eske alǵanda táselle kesesin usınatuǵın da hesh kim bolmaydı. 8Toy bolıp atırǵan úyge de kirme, olar menen otırıp, iship-jeme.

9Sebebi Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sizlerdiń kúnlerińizde, sizlerdiń kóz aldıńızda bul jerdegi quwanısh hám shadlıq dawısın, kelin hám kúyewdiń dawısın tıyaman+.

10Bul sózlerdiń hámmesin xalıqqa jetkergenińde, olar saǵan: «Ne ushın Jaratqan Iye bizlerge bul awır azaptıń barlıǵın jawdırmaqshı ekenin bildirdi? Jazıǵımız ne? Qudayımız Jaratqan Iyege qarsı qanday gúna isledik?» – deydi+. 11Sonda sen olarǵa bılay dep juwap ber: «Ata-babalarıńız Meni tárk etti, – deydi Jaratqan Iye. – Olar basqa qudaylarǵa erdi, olarǵa xızmet etip, tabındı. Meni taslap ketti, Nızamıma ámel qılmadı+. 12Sizler bolsańız, ata-babalarıńızdan da beter jamanlıq qıldıńız. Maǵan qulaq salmay, hár birińiz qırsıqlıq penen júregińizdiń jamanlıqların islep atırsız+. 13Sonıń ushın Men sizlerdi bul jerden shıǵarıp, ózlerińiz de, ata-babalarıńız da bilmeytuǵın jerge ılaqtırıp taslayman. Ol jerde kúni-túni basqa qudaylarǵa xızmet etesiz. Men sizlerge rehim qılmayman»+.

Súrginnen qaytıw

14«Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – adamlar endi: „Izrail xalqın Mısırdan alıp shıqqan Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, demeytuǵın boladı. 15Bunıń ornına, „Izrail xalqın arqadan, Ózi quwıp jibergen barlıq jerlerden alıp shıqqan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, deytuǵın boladı. Sebebi Men olardı ata-babalarına bergen jerge qaytarıp alıp kelemen+.

16Mine, Men kóp balıqshılardı jiberemen, – deydi Jaratqan Iye, – balıqshılar olardı tutadı. Bunnan keyin, Men kóp ańshılardı jiberemen. Ańshılar barlıq taw, barlıq tóbeshik hám barlıq jartaslardıń jarıqlarınan olardı awlaydı+. 17Olardıń barlıq jolları Meniń kóz aldımda, olar Mennen jasırına almaydı, qılmısları da názerimnen qasha almaydı+. 18Olar jansız, jerkenishli butları menen jerimdi haramladı, Meniń múlkimdi jerkenishli músinlerge toltırdı. Sonlıqtan qılmısları hám gúnaları ushın olarǵa eki ese qılıp qaytaraman»+.

19Jaratqan Iye, Sen meniń kúshim hám qorǵanımsań,

Apatshılıq kúni panamsań!

Dúnyanıń tórt tárepinen milletler,

Seniń aldıńa kelip bılay deydi:

«Bizlerdiń ata-babalarımız tek jalǵan qudaylardı,

Paydasız, jaramsız butlardı miyrasqa aldı+.

20Adam ózine qudaylardı soǵa ala ma?

Aqırı, bular Quday emes-ǵo!»+

21«Solay eken, bul ret Men olarǵa sabaq bereyin,

Kúshimdi hám qúdiretimdi kórsetip qoyayın.

Sonda olar Meniń atımnıń Jaratqan Iye ekenin bilip aladı».

17

Yahudanıń gúnası

17^1«Yahudanıń gúnası temir qálem menen jazıldı.

Bul olardıń júrekleriniń taxtasına,
Qurbanlıq orınnıń shaqlarına,
Shaqmaq tas penen oyıp jazıldı+.
2Hár bir biyik tóbeshiktegi,
Qoyıw japıraqlı terektiń astındaǵı,
Qurbanlıq orınlar menen kiyeli aǵashlarǵa,
Olardıń balaları da tabınıwın dawam etpekte+.
3Jerimdegi tawım ústinde,
Pútkil aymaǵıńızda qılǵan gúnalarıńız ushın,
Men seniń baylıǵıńdı,
Barlıq ǵáziynelerińdi,
Sıyınıw orınlarıń menen birge,
Dushpanǵa olja qılıp beremen.
4Óz ayıbıń sebepli,
Ózińe bergen úlesimnen juda bolasań.
Men seni óziń bilmeytuǵın jerdegi,
Dushpanlarıńa qul qılaman.
Sizler Meniń ǵázebimdi tutandırdıńız,
Ol máńgige janadı»+.

5Jaratqan Iye bılay deydi:
«Insanǵa isengen,
Insannıń kúshine súyengen,
Júregi Jaratqan Iyeden alıslaǵan,
Adamǵa nálet jawsın!+
6Ol shóldegi putaǵa megzeydi,
Jaqsılıq kelgende, onı kórmeydi.
Ol kúydiretuǵın shólde,
Adamsız duzlı jerde jasaydı+.

7Jaratqan Iyege úmit baylaǵan,

Oǵan súyengen adam qanday baxıtlı!+

8Ol suw jaǵasına otırǵızılǵan terekke megzeydi,

Tamırın ózekke qaray jayadı.

Íssıdan qorqpaydı,

Japıraǵı bárqulla jasıl boladı.

Jıl qurǵaq kelse de, qayǵıǵa batpaydı,

Miywe beriwin toqtatpaydı+.

9Adam júregi hámme nárseden de hiyleker,
Hasla dúzelmeydi,
Oǵan kim túsine aladı?

10Men, Jaratqan Iye hár bir adamnıń tutqan jolına,

Islegen islerine qaray qaytarıw ushın,
Adamnıń júregine qarayman,
Qálbin sınayman»+.

11Haram baylıq jıynaǵan adam,

Ózi tuwmaǵan máyekke qurıq basqan keklikke uqsaydı.

Ómiriniń ortasında baylıǵı qoldan ketip,

Aqırında ol aqmaq bolıp shıǵadı+.

Eremiyanıń duwası

12Muxaddes Ibadatxanamız – ázelden kóterilgen,

Jaratqan Iyeniń saltanatlı taxtı!

13Jaratqan Iye, Izraildıń Úmiti!

Seni tárk etkenlerdiń hámmesi uyatqa qaladı.

Sennen júz burǵanlardıń atları,

Qumǵa jazılǵanday joq boladı.

Sebebi olar tiri suw bulaǵın,

Jaratqan Iyeni tárk etti+.

14Shıpa ber maǵan, Jaratqan Iye, sawalayın,

Meni qutqar, qutqarılayın.

Sebebi tek Ózińe alǵıs aytaman.

15Olar maǵan: «Jaratqan Iyeniń sózi qay jerde?

Ol ámelge assın», – dey beredi+.

16Men xızmetińde shopan bolıwdan qashpadım.

Apatshılıq kúniniń keliwin de tilemedim.

Awzımnan shıqqan hár bir sózdi Óziń bileseń.

Ol sózler Seniń aldıńda aytılǵan.

17Meniń húreyimdi ushırma,

Apatshılıq kúni panam Ózińseń+.

18Meni quwǵın qılǵanlar uyatqa qalsın,

Biraq meni uyatqa qalıwdan saqlay gór.

Olardı qorqıwǵa sal,

Biraq meni qorqıwdan saqlay gór.

Olarǵa apatshılıq kúnin jawdırıp,

Eki ese awır soqqı berip, joq qıl+.

Shabbat kúniniń muxaddesligi

19Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Yahuda patshaları kirip-shıǵatuǵın Xalıq dárwazasına barıp, sol jerde tur. Sońınan Erusalimniń basqa dárwazalarına da barıp tur. 20Xalıqqa bılay dep ayt: «Mına dárwazalardan ótetuǵın Yahuda patshaları, pútkil Yahuda xalqı hám pútkil Erusalim turǵınları, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 21Jaratqan Iye bılay deydi: Eger ómirińizdi saqlap qalmaqshı bolsańız, onda Shabbat kúni júk tasımań, onı Erusalim dárwazaları arqalı alıp ótpeń+. 22Sol kúni úyińizden júk shıǵarmań, hesh qanday jumıs islemeń. Meniń ata-babalarıńızǵa buyırǵanımday, Shabbat kúnin muxaddes saqlań+. 23Degen menen, ata-babalarıńız Meni tıńlamadı, qulaq ta salmadı. Qaysarlıq etip, Meni tıńlamadı, tárbiyamdı almadı. 24Biraq eger sizler Maǵan qulaq salıp, – deydi Jaratqan Iye, – Shabbat kúni bul qalanıń dárwazalarınan júk alıp ótpeseńiz, hesh qanday jumıs islemey, Shabbat kúnin muxaddes saqlasańız, 25onda Dawıttıń taxtında otıratuǵın patshalar óz hámeldarları menen arbalarǵa hám atlarǵa minip, Yahuda xalqı hám Erusalim turǵınların ertip, bul qalanıń dárwazalarınan kiredi. Bul qalada máńgige adamlar jasaydı+. 26Yahuda qalalarınan, Erusalimniń átiraplarınan, Benyamin jerinen, batıstaǵı taw eteklerinen, tawlı úlkeden, Negebten adamlar kelip, Jaratqan Iyeniń Úyine jandırılatuǵın qurbanlıqları menen basqa qurbanlıqların, ǵálle sadaqaların, xosh iyisli tútetki menen minnetdarshılıq qurbanlıqların alıp keledi+. 27Eger de Meni tıńlamasańız, Shabbat kúni Erusalim dárwazalarınan júk penen kirip, muxaddes Shabbat kúnin muxaddes saqlamasańız, onda qala dárwazalarına ot beremen. Ot Erusalim sarayların jandırıp joq qıladı, ol hesh qashan sónbeydi»+.

18

Eremiya gúlalshınıń úyinde

18^1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:+

2– Tur, gúlalshınıń úyine bar, sol jerde Óz sózimdi ayan qılaman.

3Men gúlalshınıń úyine barǵanımda, onıń gúlal ásbabın aylandırıp jumıs islep otırǵanın kórdim+. 4Ílaydan islep atırǵan ıdısı gúlalshınıń qolında buzılıp ketkende, ol sol ılaydan óziniń kózine jaqqanday basqa bir ıdıstı shıǵardı.

5Sol waqıtta Jaratqan Iyeden maǵan sóz tústi:

6– Háy, Izrail xalqı, mına gúlalshınıń óz ıdısına islegenindey nárseni, Men de sizlerge isley almayman ba? – deydi Jaratqan Iye. – Ílay gúlalshınıń qolında qanday bolsa, Izrail xalqı, sizler de Meniń qolımda sondaysız+. 7Qálegen waqıtta Men qanday da bir millet yamasa patshalıqtı túp-tamırı menen suwırıp taslaw, qulatıw hám joq qılıw tuwralı sheshim qabıl ete alaman+. 8Biraq Men aytqan sol xalıq jawızlıqları ushın táwbe qılsa, onıń basına jawdıratuǵın apatshılıǵımnan waz keshemen+. 9Aytayıq, Men bir milletti yamasa patshalıqtı qurıp, bekkemlew tuwralı jar salsam, 10biraq sol millet Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi qılıp, sózime qulaq salmasa, onda Men oǵan islemekshi bolǵan jaqsılıǵımnan waz keshemen+.

11Sonlıqtan endi Yahuda xalqı menen Erusalim turǵınlarına ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men sizlerge bir apattı tayarlap, bir joba oylap atırman. Hár birińiz jawız jollarıńızdan qaytıp, is-háreketińizdi dúzetiń»+. 12Biraq olar: «Bizler ushın áwere bolmań! Óz niyetimizdi iske asıra beremiz, hár birimiz jawız júregimizdiń qaysarlıǵı menen is tuta beremiz», – deydi+.

13Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi:

«Milletlerden sorań,

Buǵan uqsaǵan nárselerdi kim esitipti?

Pák qız Izrail,

Qorqınıshlı is qıldı.

14Lebanon jartaslı janbawırlarındaǵı,

Qarlar hesh erip, joq bolar ma?

Alıs tawlardan aǵıp kelgen muzday suwlar,

Ada bolar ma eken?

15Biraq Meniń xalqım Meni umıttı.

Olar paydasız butlarǵa tútetki tútetti.

Bular olardı óz jolında súrniktirdi,

Eski jollardan adastırdı.

Olar tuwrı joldan shıǵıp,

Teris joldan júrip ketti+.

16Olardıń jeri qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylanadı,

Janınan ótkenlerdiń júregi suwlap,

Basların shayqaytuǵın boladı+.

17Shıǵıs samalı kibi,

Olardı dushpanlarınıń aldına shashaman.

Olar apatshılıqqa ushıraǵanda,

Júzimdi burıp, arqamdı kórsetemen»+.

Eremiyanı óltiriw jobası

18Sonda xalıq:

– Keliń, Eremiyaǵa qarsı til biriktireyik. Ruwxaniyler úyretetuǵın Nızam da, danıshpanlardıń másláháti de, payǵambarlardıń sózleri de bizlerge jeterli. Eremiyaǵa qarsı sóylep, onıń hesh bir sózine qulaq aspayıq, – dedi+.

19– Jaratqan Iye, meni tıńla,

Dushpanlarımnıń sózlerin esit!

20Nelikten jaqsılıqqa jamanlıq qaytarmaqshı?

Olar maǵan gór qazdı.

Olarǵa degen ǵázebińdi basıw ushın,

Olardıń iygiligin gózlep,

Aldıńda qalay jalbarınıp turǵanımdı esińe al+.

21Bunıń ushın, balaların ashlıqqa ushırat,
Olardı qılısh júzine tapsır.
Anaları perzentlerinen ayırılsın,
Hayalları jesir bolıp qalsın,
Erkekleri ájel tapsın,
Jasları urısta qılıshtan qaza tapsın+.
22Tosattan ústine qaraqshılardı jibergenińde,
Úylerinen dad-páriyad esitilsin.
Sebebi meni túsiriw ushın gór qazdı,
Ayaǵımnıń astına tor tasladı+.

23Jaratqan Iye, Sen olardıń meni óltiriw ushın,

Dúzgen barlıq jobaların bileseń.

Olardıń ayıpların keshirme,

Gúnalarına kóz jumba.

Olar Seniń aldıńda qulasın,

Ǵázeplengenińde olarǵa qarsı is tut+.

19

Sınǵan gúze

19^1Jaratqan Iye bılay dedi:

– Barıp, gúlalshıdan ılaydan islengen gúze satıp al. Janıńa xalıq aqsaqallarınan hám ruwxaniylerdiń jası úlkenlerinen alıp,+
2Sınǵan gúzeler degen dárwaza arqalı shıǵıp, Ben-Hinnom oypatlıǵına bar. Saǵan aytpaqshı bolǵan sózlerimdi sol jerde járiyala+. 3Olarǵa bılay de: «Háy Yahuda patshaları menen Erusalim turǵınları, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men bul jerge sonday apatshılıq alıp kelemen, ol tuwralı esitken adamnıń qulaqları shuwıldaydı+. 4Sebebi bul xalıq Meni tárk etip, bul jerdi haramladı. Olar bul jerde ózleri de, ata-babaları da, Yahuda patshaları da bilmegen basqa qudaylarǵa qurbanlıq jandırıp, bul jerdi biygúna adamlardıń qanına toltırdı+. 5Olar Baalǵa arnap sıyınıw orınların qurdı hám óz balaların otqa jaǵıp, Baalǵa jandırılatuǵın qurbanlıq qılıp berdi. Men olarǵa bulay islewdi buyırǵan da, aytqan da joqpan, bunday nárse qıyalıma da kelmegen+.

6Mine, sonday waqıtlar keledi, – deydi Jaratqan Iye, – bul jer artıq Tofet yaki Ben-Hinnom oypatlıǵı dep emes, al Bawızlaw oypatlıǵı dep ataladı. 7Usı jerde Yahuda menen Erusalimniń niyetlerin pushqa shıǵaraman. Olardı dushpanlardıń qılıshına, olarda qastı barlardıń qolına tapsıraman. Denelerin kóktegi quslarǵa hám jerdegi jırtqısh haywanlarǵa jem qılaman+. 8Men bul qalanı qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylandıraman. Ol jerden ótken hár bir adamnıń júregi suwlap, apatshılıqları sebepli esten awadı+. 9Men bul qalanıń turǵınların óz ul-qızlarınıń etin jewge májbúr qılaman. Janın alıwdı qálegen dushpanlar olardı qamalǵa alǵanda, olar mútájlikten bir-biriniń etin jeydi»+.

10Sen óziń menen kelgenlerdiń kóz aldında gúzeni sındırıp, 11olarǵa ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Gúlalshınıń gúzesiniń sınıp, onıń qayta dúzetilmeytuǵını sıyaqlı, Men de bul xalıqtı hám bul qalanı solay sındıraman. Tofette jerlewge orın qalmaǵansha, óliler jerlenedi+. 12Men bul jerge de, onıń turǵınlarına da solay qılaman, – deydi Jaratqan Iye. – Bul qalanı da Tofettey qılaman. 13Erusalimniń úyleri de, Yahuda patshalarınıń sarayları da Tofet degen orın sıyaqlı haram sanaladı. Sebebi barlıq úylerdiń tóbelerinde aspan denelerine arnap xosh iyisli tútetkiler tútetildi hám basqa qudaylarǵa arnap ishimlik sadaqaları quyıldı»+.

14Keyin Eremiya Jaratqan Iye payǵambarshılıq qılıw ushın jibergen jerinen, Tofetten qaytıp keldi. Ol Jaratqan Iyeniń Úyiniń háwlisinde turıp, pútkil xalıqqa bılay dedi:+

15– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Olar qaysarlıq etip, sózimdi tıńlawdan bas tartqanı ushın, Men bul qalaǵa hám onıń átirapındaǵı qalalarǵa Ózim aytqan bálelerdiń hámmesin jiberemen».

20

Eremiya hám ruwxaniy Pashxur

20^1Jaratqan Iyeniń Úyiniń bas xızmetkeri ruwxaniy Immer ulı Pashxur Eremiyanıń payǵambarshılıq etip usı sózlerdi aytıp atırǵanın esitti. 2Pashxur Eremiya payǵambardı urıp, Jaratqan Iyeniń Úyiniń Joqarǵı Benyamin dárwazası janında buǵawlatıp qoydı+. 3Erteńine, Pashxur onı buǵawdan bosatqan waqtında, Eremiya oǵan bılay dedi:

– Jaratqan Iye seni Pashxur dep emes, al Magor-Missabib[*] dep atadı+. 4Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi: «Basıńa túsetuǵın isler arqalı Men seni hám hámme doslarıńdı qorqınıshqa salaman. Olardıń dushpan qılıshınan qalay qulaǵanın óz kóziń menen kóreseń. Men pútkil Yahudanı Babiloniya patshasınıń qolına beremen. Bul patsha olardı Babilonǵa súrgin qıladı yamasa qılıshtan ótkeredi. 5Men bul qalanıń pútkil baylıǵın, mal-múlkin, qımbatbaha zatların, Yahuda patshalarınıń barlıq ǵáziynelerin dushpanlarınıń qolına beremen. Olardı talan-taraj etip, Babilonǵa alıp ketedi+. 6Al Pashxur, sen hám úyińde jasaytuǵınlardıń hámmesi Babiloniyaǵa súrgin qılınasız. Sen de, óziń payǵambarshılıq etken doslarıń da sol jerde ólip, sol jerde jerlenesiz»+.

Eremiyanıń shaǵım etiwi

7Jaratqan Iye, Sen meni aldadıń,

Men de aldandım.

Sen mennen kúshliseń, meni jeńdiń.

Hár bir adam ústimnen kúlip,

Kúni boyı meni mazaqlap júr+.

8Qashan sóyley baslasam, páriyad etemen,
«Zorlıq hám qırǵın boladı», – dep baqıraman.
Jaratqan Iye, Seniń sóziń sebepli,
Kún boyı ayaq astı bolıp, kúlkige qalaman.
9Eger ishimnen: «Endi Sen tuwralı oylamayman,
Seniń atıńnan sóylemeymen», – desem de,
Sózleriń júregimdi ot kibi,
Súyeklerimdi shoq kibi órteydi,
Onı ishimde saqlawdan sharshadım,
Artıq shıday almayman+.
10Kóplerdiń: «Ján-jaqtı qorqınısh qaplaǵan!
Ústinen shaǵım qılıń!

Bizler de shaǵım qılayıq!» – degen sıbırlısın esitemen.

Sırlas doslarımnıń hámmesi,

Qulawımdı kútip, kóz tigip:

«Bálkim ol aldanar, qolǵa túser,

Sonda óshimizdi alarmız», – deydi+.

11Biraq Jaratqan Iye, Sen batır jawınger kibi,

Meniń menen birgeseń,
Sonlıqtan meni quwǵın qılıwshılar súrnigip,
Meni jeńe almaydı.
Tabısqa erise almay,
Olar qattı uyatqa qaladı,
Olardıń ayaq astı bolǵanı,
Hesh qashan umıtılmaydı+.

12Álemniń Jaratqan Iyesi, haqlardı sınaytuǵın,

Júrek-qálibti anıq kóre alatuǵın Senseń!

Dawamdı isenip Saǵan tapsıraman,

Olardan qalay ósh alǵanıńdı kórset maǵan+.

13Jaratqan Iyege alǵıs aytıń!

Jaratqan Iyege qosıq aytıń!

Jaratqan Iyeni alǵıslań!

Sebebi jarlınıń janın,

Zalımlardıń qolınan Ol qutqaradı+.

14Men tuwılǵan kúnge nálet jawsın!

Anam meni tuwǵan kún qutlı bolmasın!+

15«Ullı boldıń», – dep ákeme xabar bergen,

Onı quwandırǵan adamǵa nálet jawsın!

16Sol adam Jaratqan Iye ayawsız qırǵan,

Qalalarǵa[*] uqsasın.

Ol tań azanda ahıw-nala,

Túste urıs súrenin esitsin+.

17Óytkeni ol anamnıń qursaǵında meni óltirmedi.

Sonda anam meniń qábirim bolar edi,

Onıń qursaǵı máńgige hámile menen qalar edi+.

18Men ne ushın qursaqtan shıqqan ekenmen?

Azap hám qayǵını bastan keshirip,

Shermendelik penen ómir súriw ushın ba+?

21

Jaratqan Iyeniń Erusalimge qarsı shıǵıwı

21^1Patsha Sedekiya Malkiya ulı Pashxur menen Maaseya ulı ruwxaniy Sefaniyanı Eremiyaǵa jibergende, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. Pashxur menen Sefaniya Eremiyaǵa:+

2– Babiloniya patshası Nabuxodonosor bizlerge urıs ashtı. Sol sebepli bizler ushın Jaratqan Iyege jalbarın. Bálkim, Jaratqan Iye bizler ushın burınǵıday ájayıp káramatlarınan birin kórsetip, Nabuxodonosor elimizden sheginer, – dedi+.

3Eremiya olarǵa Sedekiyaǵa mınanı aytıp barıwdı tapsırdı:

4– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Sizlerdiń sırtqı diywallarıńızdı qamal qılǵan Babiloniya patshasına hám kaldeylerge qarsı qollanıp atırǵan qollarıńızdaǵı qurallardı ózlerińizge qarsı buraman. Olardıń hámmesin bul qalanıń ortasına toplayman. 5Kúshli bilegim hám sozılǵan qolım meniń ashıwǵa, qáhárge hám ǵázepke minip, Meniń Ózim sizlerge qarsı urısaman+. 6Men bul qalada jasawshılardıń hámmesin: adamlardı da, haywanlardı da joq qılaman. Olar qorqınıshlı illetten qırıladı. 7Bunnan keyin, – deydi Jaratqan Iye, – Yahuda patshası Sedekiyanı, onıń hámeldarların, bul qalanıń turǵınların, yaǵnıy illetten, qılıshtan hám ashlıqtan aman qalǵanlarınıń hámmesin Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń hám janın alıwdı qálegen dushpanlarınıń qolına tapsıraman. Nabuxodonosor olardı qılıshtan ótkeredi, olarǵa rehim etpeydi, janı ashımaydı, ayamaydı»+.

8Bul xalıqqa ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Mine, Men ómir jolı menen ólim jolın usınaman+. 9Bul qalada qalǵan hár bir adam qılıshtan, ashlıqtan hám illetten óledi, al qaladan shıǵıp, ózlerin qamal qılıp turǵan kaldeylerge táslim bolǵan hár bir adam bolsa, janın qutqarıp, ómirin saqlap qaladı+. 10Men bul qalaǵa jaqsılıq qılıw ushın emes, – deydi Jaratqan Iye, – al apatshılıq keltiriw ushın bet burdım. Qala Babiloniya patshasınıń qolına beriledi, ol qalaǵa ot qoyadı»+.

11Yahuda patshasınıń úy-ishine ayt: «Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań!+
12Háy, Dawıttıń násili, Jaratqan Iye bılay deydi:

Hár kúni azanda ádalattı júzege asırıń,
Jábirlengendi zalımnıń qolınan azat etiń.
Bolmasa, qılǵan jawızlıqlarıńız sebepli,
Ǵázebim ottay lawlap janadı,
Onı hesh kim sóndire almaydı.
13Háy, oypatlıqtaǵı biyik jartas,
Tegislik ústindegi Erusalim!
Men saǵan qarsıman!
– deydi Jaratqan Iye. –

Sizler: „Kim joqarıdan asıp túsip, bizge qarsı shıǵa aladı?

Kim qorǵanımızǵa kire aladı?“ – deysizler+.

14Men sizlerdi is-háreketińizge jarasa jazalayman,

– deydi Jaratqan Iye. –
Toǵaylarıńızǵa ot beremen,
Ot átirapıńızdaǵılardıń hámmesin jalmaydı»+.

22

22^1Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Yahuda patshasınıń sarayına bar da, mına sózdi oǵan ayan et: 2«Háy, Dawıttıń taxtında otırǵan Yahuda patshası, sen, hámeldarlarıń hám bul dárwazadan ótetuǵın xalqıń, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 3Jaratqan Iye bılay deydi: Ádalattı hám tuwrılıqtı júzege asırıń. Tonalǵandı eziwshiniń qolınan azat etiń. Kelgindige, jetimge hám jesirge nahaqlıq qılmań hám azar bermeń. Bul jerde ayıpsız qan tókpeń+. 4Eger bul buyrıqtı muqıyat orınlasańız, onda Dawıttıń taxtında otırǵan patshalar atlarǵa hám arbalarǵa minip, olardıń ózleri de, xızmetkerleri de, xalqı da usı saray dárwazalarınan kiredi+. 5Eger bul buyrıqtı orınlamasańız, tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Jaratqan Iye, – bul saray qarabaqanaǵa aylanadı+.

6Sebebi Jaratqan Iye Yahuda patshasınıń sarayı tuwralı bılay deydi:

Sen Meniń kózime Giladtay,
Lebanonnıń shıńındaysań.
Biraq Men seni shól dalaǵa,
Adamsız qalaǵa aylandıraman.
7Saǵan qurtıwshılardı jiberemen,
Hár biriniń qolında quralı bar,

Olar seniń sarayıńa qollanǵan kedr aǵashlarıńdı,

Otqa ılaqtıradı+.

8Kóp milletler bul qala janınan ótkende, bir-birine: „Bul ullı qalanı Jaratqan Iye ne ushın bunday qıldı eken?“ – deydi+. 9Olarǵa bılay dep juwap beriledi: „Olar ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń kelisimin buzıp, basqa qudaylarǵa tabınıp, olarǵa xızmet etip ketti“»+.

Shallum patsha tuwralı bildiriw

10Ólgen patsha ushın joqlaw aytpań, ol ushın aza tutpań,

Jaqsısı, tutqın bolǵan patsha ushın jılań,
Ol qaytıp kelmeydi,
Ana jurtın kórmeydi+.

11Ákesi Ioshiyanıń ornına Yahudanıń patshası bolǵan hám ol jerden shıǵıp ketken Ioshiya ulı Shallum[*] tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi:

«Ol bul jerge qaytıp kelmeydi. 12Ol tutqın qılıp alıp barılǵan jerinde óledi hám artıq bul jerdi kórmeydi»+.

Ehoyakin patsha tuwralı bildiriw

13Sarayın ádalatsızlıq penen,
Joqarǵı bólmelerin nızamsızlıq penen salǵan,
Jaqın adamların esheyin jumsap,
Miynet haqısın bermegen hásiret shegedi!+
14«Joqarǵı bólmelerin keń qılıp,

Ózim ushın záwlim saray salaman», – deydi birew.

Oǵan kóp aynalar qoyıp,
Kedr aǵashı menen qaplap,
Onı qızıl reńge boyaydı.

15Kedr aǵashın kóp qollanǵan menen,
Patsha bolıp qalasań ba?
Ákeń toyıp iship-jegeni menen,
Ádil hám tuwrı islerdi isledi,
Sonlıqtan isleri tabıslı boldı+.
16Ol jarlı hám biysharanıń huqıqın qorǵadı,
Sol sebepli abadan turmıs keshirdi.
Meni tanıwdıń mánisi usı emes pe?
– deydi Jaratqan Iye. –+
17Biraq seniń kóziń hám júregiń,
Haram paydanı, ayıpsız qan tógiwdi,
Zulım hám zorlıq qılıwdı qáleydi.

18Sonlıqtan Jaratqan Iye Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakim tuwralı bılay deydi:

«Way-way, tuwısqanım! Way-way, bawırım!» – dep,

Ol ushın joqlaw aytılmaydı.

«Way-way, mırzam! Way-way, taqsırım!» – dep,

Ol ushın joqlaw aytıp jılamaydı+.

19Onıń óligin Erusalim dárwazasınan sırtqa shıǵarıp taslap,

Eshektiń óligin kómgendey etip jerleydi+.

Erusalim tuwralı bildiriw

20Erusalim, Lebanonǵa shıǵıp, páriyad et.
Dawısıń Bashannan esitilip tursın,
Tawlı Abarim jerlerinen páriyad et,
Sebebi barlıq oynaslarıń qırıldı+.
21Abadanshılıqta bolǵanıńda saǵan eskerttim,
Biraq sen: «Men tıńlamayman», – dediń.
Jaslıǵıńnan solay islep,
Meni hesh tıńlamadıń.
22Barlıq basshılarıńdı samal ushırıp ketedi,
Awqamlaslarıńdı súrgin qılıp alıp ketedi.
Sonda islegen zulımlıqlarıń ushın,
Uyatqa qalıp, shermende bolasań.
23Háy, Lebanonda jasap,
Onıń kedrine uya salǵan!
Tuwıp atırǵan hayaldıń tolǵaǵı sıyaqlı,
Seni shanshıw tutqanda, azaptan ıńırsıysań!+

Exoniyanıń jazalanıwı

24Óz tiriligim haqı ant ishemen, – deydi Jaratqan Iye, – Háy, Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniya[*], hátte, sen oń qolımdaǵı mór júzigim bolsań da, seni shıǵarıp ılaqtırǵan bolar edim+. 25Men seni janıńda qastı barlardıń hám óziń qorqatuǵınlardıń, Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń hám kaldeylerdiń qolına tapsıraman. 26Seni hám seni tuwǵan anańdı kindik qanıń tambaǵan ózge bir jurtqa ılaqtıraman. Sizler sol jerde ólesiz+. 27Sizler bul jerge qaytıp keliwdi árman qılasız, biraq qaytıp kele almaysız.

28Mına adam – Exoniya sınıq gúzege,

Kereksiz buyımǵa aylanıp qalǵan ba?

Ne ushın ol hám onıń balaları quwılıp,

Ózleri bilmeytuǵın jerge ılaqtırıp taslandı+?

29Háy elim, elim, elim,
Jaratqan Iyeniń sózin tıńla!+
30Jaratqan Iye bılay deydi:
Bul adamdı zúryadsız,
Ómirinde isi kelispegen adam, dep jazıp qoy.

Sebebi endi onıń násilinen hesh biriniń jolı bolmas.

Hesh biri Dawıttıń taxtına otırmas,

Yahudada húkimdarlıq qılmas+.

23

Ádil shaqa

23^1Jaylawımdaǵı qoylardı nabıt qılıp, tarqatıp jibergen shopanlar hásiret shegedi! – deydi Jaratqan Iye+.

2Sonlıqtan Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye Óz xalqın baqqan shopanlar haqqında bılay deydi: «Sizler Meniń súriwimdi daǵıttıńız, olardı tarqatıp jiberip, ǵamxorlıq qılmadıńız. Men sizlerdi jawız islerińiz ushın jazalayman, – deydi Jaratqan Iye. 3– Súriwimnen aman qalǵanların Ózim quwıp jibergen barlıq ellerden jıynap, qaytadan jaylawlarına alıp kelemen. Olar sol jerde kóbeyip, ósip-ónedi+. 4Men olardıń ústinen olardı baǵatuǵın shopanlardı qoyaman. Olar endi qorqıp, qáweterge túspeydi hám joytılmaydı, – deydi Jaratqan Iye+.

5Mine, sonday kúnler keledi,

– deydi Jaratqan Iye, –

Dawıttıń násilinen ádil bir shaqanı shıǵaraman.

Sol patsha taxtqa otırıp, danalıq penen basqaradı,

Jer júzinde ádalat hám tuwrılıq húkimdarlıq qıladı+.

6Sol kúnlerde Yahuda qutqarıladı,

Izrail qáwipsizlikte jasaydı.

Onı „Jaratqan Iye – ádilligimiz“, dep ataydı+.

7Sonlıqtan sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – artıq: „Izraildı Mısırdan alıp shıqqan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – dep aytılmaydı. 8Al: „Izrail xalqın arqadaǵı ellerden hám Ózi quwıp jibergen basqa barlıq ellerden alıp shıqqan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen“, – dep aytılatuǵın boladı. Solay etip, olar óz jerlerinde jasaydı»+.

Jalǵan payǵambarlar tuwralı

9Payǵambarlar haqqında:

Júregim ishimde parra-parra boldı,

Pútkil súyeklerim qaltıraydı.

Jaratqan Iye sebepli,

Onıń muxaddes sózi sebepli,

Men más adam kibi,

Sharapqa jeńilgen adam kibi boldım.

10Jer buzıqlarǵa tolı,

El nálet zardabınan aza tutpaqta.

Shóldegi jaylawlar kúyip ketken.

Adamlar jaman jolǵa túsip,

Kúshlerin nahaqlıqqa qollanbaqta.

11«Payǵambarlar da, ruwxaniyler de iplas,
Hátte, olardıń jamanlıqların,
Óz Úyimde de kórdim,
– deydi Jaratqan Iye. –+
12Sonlıqtan júrgen jolları olarǵa,
Qarańǵılıqtaǵı tayǵaq jolday boladı.
Sol jerde súrnigip, jıǵıladı.
Sebebi olardı jazalaytuǵın jılda,
Olardıń basına apatshılıq jawdıraman,
– deydi Jaratqan Iye. –+
13Samariya payǵambarları arasında,
Men mına jerkenishli isti kórdim:
Olar Baaldıń atınan payǵambarshılıq etip,
Xalqım Izraildı joldan azǵırdı+.
14Al Erusalim payǵambarları arasında,
Bunnan da qorqınıshlıraq isti kórdim.
Olar buzıqshılıq etip, jalǵanǵa erip,
Jamanlıq qılǵanlardı qollap atır.
Sonlıqtan hesh kim jamanlıqtan qol úzbeydi.
Olardıń hámmesi Men ushın Sodomday,
Onıń turǵınları Gomoraday[*] bolıp ketti»+.

15Sonıń ushın, payǵambarlar haqqında Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Men bul xalıqqa ashshı juwsan jegizip,

Záhárli suw ishkizemen.

Óytkeni Erusalim payǵambarlarınıń iplaslıǵı,

Pútkil jer júzine jayıldı»+.

16Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Payǵambarlar sizlerge sóylegende, qulaq salmań,

Olar sizlerdi bosqa úmitlendiredi.

Olar Meniń sózlerimdi emes,

Ózleri qıyal etken ayanlardı aytıp júr+.

17Olar Meniń sózimdi húrmet etpeytuǵınlarǵa,

„Jaratqan Iye: Sizlerde paraxatshılıq boladı, – dep ayttı“, – deydi.

Júrekleriniń qaysarlıǵı menen jasaytuǵınlardıń hámmesine:

„Apat kelmeydi“, – deydi»+.

18Kim Jaratqan Iyeniń keńesinde qatnasıptı?

Kim Onı kórip, sózin esitipti+?

19Mine, Jaratqan Iyeniń ǵázebi dawılday dúbep,

Quyın sıyaqlı zalımlardıń basına dónedi+.

20Júrektegi niyetin tolıq iske asırmaǵansha,

Jaratqan Iyeniń ǵázep otı sónbeydi.

Sizler bunı waqtı kelgende anıq túsinesiz+.

21«Bul payǵambarlardı Men jibermedim,
Olardıń ózleri ortaǵa shıǵıwǵa asıqtı.
Men hesh nárse aytpasam da,
Olar payǵambarshılıq ete berdi+.
22Eger olar Meniń keńesimde bolǵanda,
Xalqıma Meniń sózlerimdi aytıp,
Olardı jaman jollarınan,
Jawızlıqlarınan qaytarǵan bolar edi.

23Men tek jaqın jerde ǵana Quday bolıp,

Alısta Quday emespen be?

– deydi Jaratqan Iye. –+

24Qupıya jerge jasırınǵandı,

Meni kórmeydi dep oylaysız ba?

– deydi Jaratqan Iye. –

Aspan menen jerdi Men toltırmayman ba?

– deydi Jaratqan Iye+.

25Meniń atımnan jalǵan payǵambarshılıq etken payǵambarlardıń ne aytıp júrgenin esittim. Olar: „Men tús kórdim! Men tús kórdim!“ – deydi+. 26Ótirik payǵambarshılıqtı aytıp, óz qıyalların járiyalaytuǵın payǵambarlardıń júrektegi jalǵan oy-qıyalları qashanǵa deyin dawam etedi? 27Ata-babaları Baalǵa tabınıw arqalı Meniń atımdı umıtqanı sıyaqlı, olar da bir-birine aytqan túsleri arqalı xalqıma Meniń atımdı umıttırmaqshı boladı+. 28Tús kórgen payǵambar túsin aytsın, al Meniń sózimdi esitken, onı sadıq bayan etsin. Kepek penen dánniń arasında úlken ayırmashılıq bar – deydi Jaratqan Iye. 29– Meniń sózim jalınǵa, – deydi Jaratqan Iye, – jartastı maydalaytuǵın shókkishke uqsamay ma? – deydi Jaratqan Iye.

30– Sonıń ushın, – deydi Jaratqan Iye, – Men bir-birinen sózimdi urlaǵan payǵambarlarǵa qarsıman+. 31– Awa, Men óz sózlerin aytıp, „Jaratqan Iye ayttı“, deytuǵın payǵambarlarǵa qarsıman, – deydi Jaratqan Iye. 32– Awa, Men jalǵan túsler menen payǵambarshılıq etetuǵınlarǵa qarsıman, – deydi Jaratqan Iye. – Olar óz túslerin aytıp, jalǵan sózleri hám bos úgitleri menen Meniń xalqımdı joldan azǵıradı. Olardı Men jibermedim, olarǵa Men tapsırma bermedim. Olardıń bul xalıqqa hasla paydası joq, – deydi Jaratqan Iye»+.

Jalǵan payǵambarlardıń jalǵan payǵambarshılıǵı

33«Eger sennen bul xalıq, payǵambar yamasa ruwxaniy: „Jaratqan Iye saǵan qanday awır payǵambarshılıq júkledi?“ – dep sorasa, sen olarǵa: „Sizlerdiń ózlerińiz Maǵan júksizler. Men sizlerdi tárk etemen, – deydi Jaratqan Iye“ – dep juwap ber. 34Eger bir payǵambar, ruwxaniy yamasa xalıq ishinen biri: „Bul Jaratqan Iyeniń payǵambarshılıq júgi“, – dese, onda Men sol adamdı hám onıń úy-ishin jazalayman. 35Sizler bir-birińizge hám tuwısqan tuwısqanǵa: „Jaratqan Iye ne dep juwap berdi? Yamasa Jaratqan Iye ne dedi?“ – dep aytıńlar. 36Biraq bunnan bılay: „Jaratqan Iyeniń payǵambarshılıq júgi“, – degen sózdi qollanbań. Sebebi hár kimniń óz sózi ózine júk boladı. Bul arqalı sizler tiri Qudaydıń, Qudayımız Álemniń Jaratqan Iyesiniń sózin burmalap taslaysız. 37Payǵambardan tek: „Jaratqan Iye saǵan ne dep juwap berdi? Yamasa Jaratqan Iye ne dedi?“ – dep sorańlar. 38Eger sizler: „Jaratqan Iyeden kelgen júk“, – dep ayta beretuǵın bolsańız, onda Jaratqan Iye sizlerge bılay deydi: Men sizlerge: „Jaratqan Iyeniń payǵambarshılıq júgi“, – degen sózdi aytpawdı buyırsam da, sizler „Jaratqan Iyeden kelgen júk“, – degen sózdi jáne ayttıńız. 39Sonlıqtan Men joqarıǵa kóterip, sizlerdi ózlerińizge hám ata-babalarıńızǵa bergen qala menen birge dárgayımnan ılaqtırıp taslayman. 40Men sizlerdi máńgige uyatqa qoyıp, máńgige umıtılmaytuǵın shermendelikke qaldıraman»+.

24

Eki sebet ánjir

24^1Babiloniya patshası Nabuxodonosor Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniyanı, Yahudanıń basshıların, ónermentshileri menen temirshilerin Erusalimnen Babilonǵa tutqın etip alıp ketkennen soń, Jaratqan Iye maǵan Ibadatxananıń aldına qoyılǵan eki sebet ánjirdi kórsetti+. 2Bir sebette erte piser júdá jaqsı ánjirler, ekinshisinde jewge jaramsız jaman ánjirler bar edi+.

3Jaratqan Iye maǵan:

– Eremiya, ne kórip tursań? – dep soradı. Men:

– Ánjir. Jaqsısı júdá jaqsı, al jamanı sonday jaman, hátte, jewge de bolmaydı, – dep juwap berdim.

4Sonda maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi: 5«Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Bul jerden kaldeylerdiń jerine Men jibergen Yahuda tutqınların usı jaqsı ánjirler dep esaplayman. 6Olardıń iygiligi ushın, názerim olarda boladı. Olardı usı jerge qaytaraman. Olardı ayaqqa turǵızaman, qulatpayman, otırǵızaman, qoparıp taslamayman+. 7Men olarǵa Jaratqan Iye ekenimdi tanıp biletuǵın júrek beremen. Olar Meniń xalqım, Men olardıń Qudayı bolaman. Sebebi olar shın júrekten Maǵan qaytadı+.

8Men Yahuda patshası Sedekiyanı, onıń basshıların, bul jerde Erusalimniń aman qalǵanların hám Mısır jerine kóship qonıs basqanlardı mına jewge bolmaytuǵın ánjirlerge uqsataman, – deydi Jaratqan Iye+. 9– Men olardıń basına sonday apatshılıq salaman, bunı kórgen jer betindegi barlıq patshalıqlardıń húreyi ushadı. Súrgin qılǵan jerlerimniń hámmesinde olar nasaqqa qalıp, ápsanaǵa aylanadı, masqara bolıp, atı ǵarǵısta qollanılatuǵın boladı+. 10Ózlerine hám ata-babalarına bergen jerimnen joq bolǵansha, olardıń ústine qılısh, ashlıq hám illet dóndiremen»+.

25

Jetpis jıllıq súrgin

25^1Yahuda patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılı, Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń birinshi jılı Eremiyaǵa pútkil Yahuda xalqı haqqında ayan boldı+. 2Payǵambar Eremiya bunı pútkil Yahuda xalqına hám Erusalim turǵınlarına jetkerip, bılay dedi:

3– Mine, jigirma úsh jıldan beri, Yahuda patshası Amon ulı Ioshiyanıń patshalıǵınıń on úshinshi jılınan, usı kúnge deyin Jaratqan Iyeniń sózi maǵan tústi. Men olardı sizlerge qayta-qayta ayttım, biraq sizler tıńlamadıńız+. 4Jaratqan Iye Óz qulları bolǵan payǵambarlardı sizlerge qayta-qayta jiberse de, olarǵa qulaq salmadıńız, itibar da bermedińiz+. 5Olar arqalı sizlerge bılay dedi: «Endi hár birińiz jawız joldan, natuwrı isler qılıwdan bas tartıń. Sonda Men ózlerińizge hám ata-babalarıńızǵa bergen jerde máńgi-baqıy mákan basasız+. 6Basqa qudaylarǵa ermeń, xızmet etpeń hám tabınbań. Qollarıńız benen islegen butlar menen ǵázebimdi keltirmeń. Sonda Men de sizlerge zıyan keltirmeymen»+.

7«Biraq sizler Meni tıńlamay, – deydi Jaratqan Iye, – qollarıńız benen islegen butlarıńız sebepli ǵázebimdi keltirdińiz hám ózińizge zıyan jetkizdińiz».

8Sonlıqtan Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Meniń sózlerimdi tıńlamaǵanıńız ushın, 9Men arqadaǵı barlıq xalıqlardı hám Babiloniya patshası bolǵan qulım Nabuxodonosordı shaqıraman, – deydi Jaratqan Iye. – Olardı bul jerdiń pútkil turǵınlarına hám aynalasındaǵı barlıq milletlerge qarsı atlandıraman. Bul xalıqlardı pútkilley joq qılaman hám jerin máńgige qańıratıp taslayman. Olardı kórgenlerdiń júregi suwlap, janı túrshigedi+. 10Olardı quwanısh hám shadlıqtan juda qılaman, kelin-kúyewdiń toyınıń sesti esitilmeydi, digirman sesti de tınadı, shıraǵı sónedi+. 11Pútkil el qańırap, qorqınıshlı kóriniske aylanadı. Bul milletler jetpis jıl Babiloniya patshasına xızmet etedi+.

12Jetpis jıl ótkennen keyin Men Babiloniya patshasın, onıń xalqın hám kaldeylerdiń elin qılǵan qılmısı ushın jazalap, – deydi Jaratqan Iye, – jerin máńgilikke shól dalaǵa aylandıraman. 13Men sol jerge qarsı aytqanlarımnıń hámmesin, bul kitapta jazılǵanlardıń hámmesin, yaǵnıy Eremiyanıń pútkil milletler tuwralı aytqan payǵambarshılıqların ámelge asıraman+. 14Kóp milletler hám ullı patshalar olardı qul qıladı. Men olarǵa is-háreketine hám qollarınıń isine say qaytaraman»+.

Jaratqan Iyeniń ǵázep kesesi

15Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Mına Meniń qáhárimniń sharabına tolǵan keseni qolımnan al da, Men seni jiberetuǵın milletlerdiń hámmesine onı ishkiz+. 16Olar sol keseden iship, tentirekleydi hám aqılın joytadı. Awa, Men olarǵa qılısh jiberemen+.

17Men keseni Jaratqan Iyeniń qolınan alıp, Jaratqan Iye meni jibergen milletlerdiń hámmesine onnan ishkizdim+. 18Búgin bolǵanı kibi wayran bolsın, qorqınıshlı jáne jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylansın hám nálet jawsın dep, Erusalimge, Yahuda qalalarına, onıń patshaları menen basshılarına ishkizdim. 19Sonday-aq Mısır patshası faraonǵa, onıń xızmetkerlerine, basshılarına hám pútkil xalqına,+
20Mısırda jasap atırǵan barlıq kelgindilerge, Us jeriniń barlıq patshalarına, Filist jerindegi: Ashkelon, Gaza, Ekron patshalarına hám Ashdodtıń aman qalǵanlarınıń patshasına,+
21Edomǵa, Moabqa hám ammonlarǵa,+
22Tirdiń barlıq patshalarına, Sidonnıń barlıq patshalarına, teńiz jaǵalawlarındaǵı hám atawlardaǵı patshalarǵa,+
23Dedanǵa, Temaǵa, Buzǵa hám tulımshaqların kesip júretuǵınlardıń hámmesine,+
24barlıq Arabstan patshalarına hám shólde jasaytuǵın aralas qáwimlerdiń barlıq patshalarına, 25Zimriydiń, Elamnıń hám Midiyanıń barlıq patshalarına,+
26uzaq-jaqın jerdegi barlıq arqa patshalarına hám jer betindegi barlıq patshalıqlarǵa náwbetpe-náwbet ishkizdim. Bulardıń hámmesinen keyin, Sheshax[*] patshası da ishedi.

27– Sońınan olarǵa ayt: «Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Iship, más bolıń, qusıń hám ózlerińizge jiberetuǵın qılıshımnan qaytıp turmaytuǵınday bolıp qulań»+. 28Eger olar seniń qolıńnan keseni qabıl qılıp, ishiwden bas tartsa, olarǵa ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sózsiz ishesiz!+
29Mine, Men Óz atım menen atalǵan qalaǵa apat jiberiwdi basladım. Sizler jazasız qalaman dep oylaysız ba? Jazasız qalmaysız, sebebi Men jer betinde jasap atırǵan hár bir adamǵa qılısh jiberemen, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi»+.

30Sonlıqtan mına sózlerdiń hámmesin olarǵa payǵambarshılıq etip ayt:

«Jaratqan Iye joqarıdan gúrkirep,

Muxaddes mákanınan saza beredi.

Óz jaylawındaǵı xalqına bar dawısı menen gúrkireydi.

Pútkil jer beti turǵınlarına qarsı,
Júzim basqılaǵannıń baqırǵanınday baqıradı+.
31Aqırıwı jer betiniń ushlarına jetedi,

Sebebi Jaratqan Iyeniń milletlerge dawası bar.

Ol pútkil adamzatqa húkim shıǵarıp,

Zalımlardı qılıshtan ótkeredi, – deydi Jaratqan Iye.

32Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

Qarańlar, apat xalıqtan xalıqqa ótpekte.

Jer betiniń shetinen,

Qorqınıshlı dawıl turmaqta+.

33Sol kúni Jaratqan Iyeniń óltirgenleri jerdiń bir shetinen ekinshi shetine deyin jayrap qaladı. Olarǵa joqlaw aytılmaydı, jıynap alınbaydı, jerlenbeydi, tezek sıyaqlı shashılıp jatadı+.

34Shopanlar jılap, dad-páriyad qılıń!

Súriwdiń basshıları, kúlge awnań!

Sizlerdiń bawızlanıp, tarqatılatuǵın kúnińiz keldi,

Qulatılıp, qımbatbaha ıdıs sıyaqlı sındırılasız+.

35Shopanlar qasha almas,
Súriw basshıları qutılıp ketpes.
36Shopanlardıń páriyad etken dawısı,

Súriw basshılarınıń eńirep jılaǵanları esitilip tur.

Jaratqan Iye olardıń jaylawların jaypap taslap atır.

37Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi sebepli,

Tınısh jaylawlar nabıt bolmaqta.

38Ol arıslanday bolıp ininen shıqtı.

Onıń lawlaǵan ǵázebinen,

Basqınshılardıń qılıshınan,

Olardıń jeri qańırap bos qaladı».

26

Xalıq Eremiyanı óltirmekshi

26^1Yahuda patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń basında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeniń sózi ayan boldı+. 2Jaratqan Iye bılay dedi:

– Meniń Úyimniń háwlisine barıp tur da, Yahuda qalalarınan sıyınıw ushın sol jerge kelgenlerdiń hár birine saǵan aytıwdı buyırǵan sózlerimniń birde birewin qaldırmay, hámmesin ayt+. 3Olar qulaq salıp, hár biri jaman jolınan qaytıwı múmkin. Sonda Men ırayımnan qaytıp, olardıń jawız isleri ushın jawdırmaqshı bolǵan apattı jibermeymen+. 4Olarǵa ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Eger sizler Meni tıńlamasańız hám ózlerińizge bergen Nızamımdı orınlamasańız,+
5qayta-qayta jibergen qullarım bolǵan payǵambarlarımnıń sózlerine qulaq aspawdı dawam etseńiz,+
6onda Men bul Úydi Shilo sıyaqlı joq qılaman. Bul qalanı bolsa, jer júziniń pútkil milletleri ushın náletiy qılaman».

7Ruwxaniyler, payǵambarlar hám pútkil xalıq Jaratqan Iyeniń Úyinde Eremiyanıń aytqan bul sózlerin esitti. 8Eremiya Jaratqan Iyeniń pútkil xalıqqa ayt dep ózine buyırǵan sózleriniń hámmesin aytıp bolıwdan, ruwxaniyler, payǵambarlar hám pútkil xalıq Eremiyanı tutıp alıp:

– Sen sózsiz óleseń! 9Nege sen: «Bul Úy Shiloday boladı, al bul qala adamsız qarabaqanaǵa aylanadı», – dep, Jaratqan Iyeniń atınan payǵambarshılıq eteseń? – dedi. Jaratqan Iyeniń Úyinde pútkil xalıq Eremiyanıń aynalasına toplandı.

10Yahuda basshıları bunı esitkende, olar patshanıń sarayınan Jaratqan Iyeniń Úyine keldi hám Jaratqan Iyeniń Úyiniń Taza dárwazasınıń kirer awzındaǵı óz orınlarına otırdı+. 11Sonda ruwxaniyler menen payǵambarlar basshılarǵa hám pútkil xalıqqa:

– Óz qulaqlarıńız benen esitkenińizdey, bul adam usı qalaǵa qarsı payǵambarshılıq qıldı. Sonlıqtan bul adam ólim jazasına ılayıqlı! – dedi.

12Sonda Eremiya barlıq basshılarǵa hám pútkil xalıqqa bılay dedi:

– Jaratqan Iye meni bul Úy hám qala haqqında jańa esitken sózlerińizdi payǵambarshılıq etiw ushın jiberdi. 13Endi jollarıńızdı hám islerińizdi dúzetip, Qudayıńız Jaratqan Iyege qulaq salıń. Sonda Jaratqan Iye de ırayınan qaytıp, sizlerge jiberemen degen apatın jiberiwden waz keshedi+. 14Maǵan kelsek, men sizlerdiń qolıńızdaman, kózińizge ne jaqsı hám durıs bolıp kórinse, sonı isleń+. 15Biraq mınanı bilip qoyıń: eger meni óltirseńiz, bul qala da, onıń turǵınları da, sizler de tógilgen biygúna qan ushın juwapker bolasız. Haqıyqattan da, bul sózlerdiń hámmesin qulaǵıńızǵa jetkeriw ushın meni Jaratqan Iye sizlerge jiberdi.

16Sonda basshılar menen pútkil xalıq ruwxaniyler menen payǵambarlarǵa:

– Bul adam ólimge húkim etilmewi kerek. Ol bizlerge Qudayımız Jaratqan Iyeniń atınan sóyledi, – dedi.

17Sonda sol jerdiń aqsaqallarınan bir neshesi aldıǵa shıǵıp, jıynalǵan xalıqqa bılay dedi:+

18– Yahuda patshası Xizkiyanıń dáwirinde moreshetli Mixa payǵambarshılıq etip, pútkil Yahuda xalqına bılay degen edi: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

Sion egin maydanı kibi súrilip,
Erusalim qarabaqanaǵa aylanadı,
Ibadatxana turǵan tawdı,
Toǵay qaplaydı»[*]+.

19Bunıń ushın Yahuda patshası Xizkiya yamasa Yahuda xalqınan biri Mixanı óltirip pe edi? Qaytama, Xizkiya Jaratqan Iyeden qorqıp, Onnan rehim soraǵan joq pa edi? Jaratqan Iye de ırayınan qaytıp, olarǵa jiberemen degen apatın jibermey qoyǵan joq pa edi? Bizler bolsaq, ózimizge úlken apat jawdırayın dep turmız+.

20Kiryat-Yarimnen Shemaya ulı Uriya degen bir adam da Jaratqan Iyeniń atınan payǵambarshılıq qılıp júrgen edi. Ol da tap Eremiyaǵa uqsap, bul qala hám elge qarsı payǵambarshılıq qıldı+. 21Patsha Ehoyakim óziniń áskerbasıları hám barlıq hámeldarları menen onıń sózlerin esitkende, onı óltirmekshi boldı. Uriya bunı esitkende qorqıp ketip, Mısırǵa qashıp ketti+. 22Patsha Ehoyakim Axbor ulı Elnatandı bir neshe adamlar menen Mısırǵa jiberdi+. 23Olar Uriyanı Mısırdan alıp shıǵıp, Ehoyakim patshaǵa alıp keldi. Ol Uriyanı qılısh penen óltirip, denesin qarapayım xalıq jerlenetuǵın mazarǵa ılaqtırdı.

24Biraq Shafan ulı Axiqam Eremiyanı qorǵaǵanı sebepli, Eremiya óltiriliw ushın xalıqtıń qolına berilmedi+.

27

Yahudanıń Nabuxodonosorǵa beriliwi

27^1Yahuda patshası Ioshiyanıń ulı Sedekiyanıń[*] patshalıǵınıń basında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mına sóz tústi+. 2Jaratqan Iye maǵan bılay dedi:

– Qayıs penen aǵashtan moyıntırıq islep, onı moynıńa taq+. 3Sońınan Erusalimdegi Yahuda patshası Sedekiyaǵa kelgen elshiler arqalı Edom, Moab, Ammon, Tir hám Sidon patshalarına xabar jiber+. 4Elshilerge óz mırzalarına mına xabardı bildiriwin buyır: «Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Mırzalarıńızǵa mınanı aytıńlar: 5Bul dúnyanı, jer betinde jasap atırǵan adamlardı hám haywanlardı Men ullı qúdiretim hám sozılǵan qolım menen jarattım. Solay eken, onı qálegen adamıma beremen+. 6Endi bul jerlerdiń hámmesin Babiloniya patshası qulım Nabuxodonosorǵa berdim. Hátte, jabayı haywanlardı da onıń ıqtıyarına tapsırdım+. 7Onıń eliniń aqırǵı kúni kelgenshe, barlıq milletler onıń ózine, ulına hám aqlıǵına xızmet etedi. Keyin kóp milletler hám ullı patshalar onıń ózin qul qıladı+.

8Eger qanday da bir millet yamasa patshalıq Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa xızmet etpese, onıń moyıntırıǵın taqpasa, sol milletti Men bul patshanıń qolı menen joq qılmaǵanımsha, qılısh, ashlıq hám illet penen jazalayman, – deydi Jaratqan Iye+. 9– Sonıń ushın: „Babiloniya patshasına xızmet qılmaysız“, – dep atırǵan payǵambarlarıńızǵa, palkerlerińizge, tús jorıwshılarıńızǵa, boljawshılarıńızǵa, sıyqırshılarıńızǵa qulaq salmań+. 10Olar sizlerge jalǵan payǵambarshılıq qılıp atır. Bunıń nátiyjesinde, Men sizlerdi elińizden aydap shıǵıp, súrgin qılaman, aqıbette nabıt bolasız+. 11Biraq Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın taǵıp, oǵan xızmet etken milletti óz jerinde qaldıraman, – deydi Jaratqan Iye. – Olar óz jerinde jasap, óz jerine islew beredi».

12Men Yahuda patshası Sedekiyaǵa da sol sózlerdi aytıp bılay dedim: «Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın taǵıp alıń, oǵan hám onıń xalqına xızmet etip, tiri qalıń+. 13Jaratqan Iye Babiloniya patshasına xızmet etpegen hár bir milletti óltiretuǵının aytqan edi. Solay eken, sizge hám xalqıńızǵa qılıshtan, ashlıqtan hám illetten nabıt bolıwdıń nege keregi bar+? 14„Babiloniya patshasına xızmet qılma“, – dep aytıp atırǵan jalǵan payǵambarlardıń sózlerine qulaq aspań. Olar jalǵan payǵambarshılıq qılıp atır. 15Olardı Men jibermedim, – deydi Jaratqan Iye, – biraq olar Meniń atımnan jalǵan payǵambarshılıq qılıp atır. Sonlıqtan Men sizlerdi quwıp jiberemen. Sizler hám sizlerge payǵambarshılıq etip atırǵan payǵambarlarıńız nabıt bolasız».

16Sońınan men ruwxaniylerge hám pútkil xalıqqa qarata sóyledim: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Jaqında Jaratqan Iyeniń Úyindegi zatlar Babilonnan qaytıp alıp kelinedi“, – dep atırǵan payǵambarlarǵa qulaq salmań. Olar sizlerge jalǵan payǵambarshılıq qılmaqta+. 17Olarǵa qulaq salmań. Babiloniya patshasına xızmet etiń hám aman qalıń. Ne ushın bul qala qarabaqanaǵa aylanıwı kerek? 18Eger olar payǵambar bolsa, olarda Jaratqan Iyeniń sózi bolsa, onda olar Jaratqan Iyeniń Úyinde, Yahuda patshasınıń sarayında hám Erusalimde qalǵan zatlardıń Babilonǵa alıp ketilmewin sorap, Álemniń Jaratqan Iyesine jalbarınsın.

19Álemniń Jaratqan Iyesi Ibadatxanadaǵı qoladan islengen zatlar: óreler, háwiz, túbeldirik, bul qalada qalǵan basqa zatlar tuwralı aytadı+. 20Babiloniya patshası Nabuxodonosor Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniyanı, Yahudanıń hám Erusalimniń barlıq aqsúyeklerin Erusalimnen Babilonǵa súrgin etip alıp ketkende, ayırım zatlardı qaldırıp ketken edi. 21Awa, Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi Óz Úyinde, Yahuda patshasınıń sarayında hám Erusalimde qalǵan sol zatlar tuwralı bılay deydi: 22„Olar Babilonǵa alıp ketiledi. Men olarǵa názer awdarmaǵanımsha, olar sol jerde qaladı, – deydi Jaratqan Iye. – Keyin Men olardı qaytarıp alıp kelemen“»+.

28

Jalǵan payǵambar Xananiya

28^1Sol jılı, tórtinshi jıldıń besinshi ayında, Yahuda patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń basında, gibonlı Azzur ulı payǵambar Xananiya Jaratqan Iyeniń Úyindegi ruwxaniyler menen xalıqtıń aldında maǵan bılay dedi:+

2– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın sındıraman+. 3Eki jıl ótpey, Babiloniya patshası Nabuxodonosor bul jerden Babilonǵa alıp ketken Jaratqan Iyeniń Úyine tiyisli zatlardıń hámmesin qaytarıp alıp kelemen+. 4Jáne Yahuda patshası Ehoyakimniń ulı Exoniya menen Babiloniyaǵa súrgin etilgen pútkil yahudalılardı bul jerge qaytarıp alıp kelemen, – deydi Jaratqan Iye. – Men Babiloniya patshasınıń moyıntırıǵın sındırıp taslayman».

5Sonda men, Eremiya payǵambar Jaratqan Iyeniń Úyinde turǵan ruwxaniylerdiń hám pútkil xalıqtıń aldında payǵambar Xananiyaǵa 6bılay dedim:

– Awmiyin! Jaratqan Iyeniń aytqanı kelsin! Jaratqan Iye Óz Úyinen alıp ketilgen zatlardı hám tutqınlardı Babilonnan bul jerge qaytarıp, seniń payǵambarshılıq etip aytqan sózlerińdi ámelge asırsın. 7Biraq meniń saǵan hám mına xalıqtıń hámmesine aytatuǵın sózimdi tıńla. 8Mennen de, sennen de burın jasap ketken payǵambarlar kóp jerlerge hám ullı patshalıqlarǵa qarsı urıs, ashlıq hám illet boladı dep payǵambarshılıq etken. 9Biraq tınıshlıq boladı, dep payǵambarshılıq etken payǵambardıń sózi júzege asqannan keyin ǵana, sol payǵambardı haqıyqattan da Jaratqan Iye jibergeni belgili bolǵan edi+.

10Sonda Xananiya payǵambar Eremiya payǵambardıń moynındaǵı moyıntırıqtı alıp, sındırdı da,+
11toplanıp turǵan xalıqqa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Eki jıl ótpey, Men Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń moyıntırıǵın barlıq milletlerdiń moynınan alıp, usılay sındıraman».

Bunnan keyin, Eremiya óz jolı menen ketti.

12Xananiya payǵambar Eremiya payǵambardıń moynındaǵı moyıntırıqtı sındırǵanınan keyin kóp ótpey, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Barıp, Xananiyaǵa ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Sen aǵashtan islengen moyıntırıqtı sındırdıń, endi onıń ornın temirden islengen moyıntırıq iyeleydi. 14Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men bul milletlerdiń hámmesin Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa xızmet etiwge májbúrlew ushın, moynına temir moyıntırıq saldım, olar oǵan xızmet etedi. Hátte, jabayı haywanlardı da onıń ıqtıyarına tapsırdım»+.

15Eremiya payǵambar Xananiya payǵambarǵa bılay dedi:

– Qulaq sal, Xananiya! Seni Jaratqan Iye jibermedi, sen bul xalıqtı jalǵanǵa iseniwge májbúr qıldıń+. 16Sonıń ushın Jaratqan Iye bılay deydi: «Men seni jer betinen sıpırıp taslayman. Jaratqan Iyege qıyanet etiwge shaqırǵanıń ushın, usı jılı-aq óleseń».

17Solay etip, sol jıldıń jetinshi ayında Xananiya dúnyadan ótti.

29

Súrgindegilerge jazılǵan xat

29^1Payǵambar Eremiya Erusalimnen Babiloniyaǵa Nabuxodonosor tárepinen tutqın qılıp alıp ketilgen tutqınlar arasında aman qalǵan aqsaqallarǵa, ruwxaniylerge, payǵambarlarǵa hám pútkil xalıqqa Erusalimnen xat jolladı+. 2Bul xat Exoniya patsha menen onıń anası, saray xızmetkerleri, Yahuda hám Erusalim basshıları, ónermentshiler hám temirshiler Erusalimnen súrgin etilgennen keyin jazıldı+. 3Xat Yahuda patshası Sedekiyanıń Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa jibergen adamları, Shafan ulı Elasa hám Xilkiya ulı Gemariya arqalı berip jiberildi. Xatta bılay dep jazılǵan edi:

4«Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi Ózi Erusalimnen Babiloniyaǵa súrgin etken hár bir adamǵa bılay deydi: 5Úyler qurıp, ornalasıń, baǵ egip, onıń jemisin jeń. 6Úylenip, ul-qızlı bolıń. Ullarıńızdı úylendirip, qızlarıńızdı turmısqa beriń. Olardan da ullar hám qızlar dúnyaǵa kelsin. Ol jerde azaymań, qayta kóbeyiń. 7Men sizlerdi tutqın etip jibergen qalanıń abadanshılıǵın tileń. Ol qala ushın Jaratqan Iyege duwa etiń, sizlerdiń abadan turmıs keshiriwińiz onıń abadanshılıǵına baylanıslı+.

8Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Arańızdaǵı payǵambarlar menen palkerlerińizge ózińizdi aldatpań. Olar kórgen túslerin aytqanda qulaq salmań+. 9Olar Meniń atım menen sizlerge jalǵan payǵambarshılıq aytadı. Olardı Men jibermedim, – deydi Jaratqan Iye+.

10Jaratqan Iye bılay deydi: Babiloniyada bolǵanıńızǵa jetpis jıl tolǵanda, Men sizlerge názer awdarıp, sizlerdi usı jerge qaytarıp alıp kelemen degen iygilikli wádemdi orınlayman+. 11Men sizler ushın dúzgen jobalarımdı Ózim bilemen, – deydi Jaratqan Iye. – Bul jobalarım sizlerge apat emes, al abadanshılıq alıp keledi, keleshekke úmit baǵıshlaydı. 12Sonda sizler Meni shaqırasız, kelip, Maǵan duwa etesiz. Men de sizlerdi esitemen+. 13Sizler Meni izleysiz, eger shın júrekten izleseńiz, tabasız+. 14Awa, Meni tabasız, – deydi Jaratqan Iye. – Men sizlerdiń abadanshılıǵıńızdı qayta tikleymen. Men sizlerdi quwǵın qılǵan jerlerimniń hámmesinen, barlıq milletler arasınan jıynap alaman, – deydi Jaratqan Iye. – Men sizlerdi qay jerden súrgin qılǵan bolsam, sol jerge qaytıp alıp kelemen+.

15Biraq sizler: „Jaratqan Iye Babiloniyada bizlerge payǵambarlar berdi“, – deysiz. 16Jaratqan Iye Dawıttıń taxtında otırǵan patsha haqqında, bul qalada qalǵan pútkil xalıq haqqında, sizler menen súrginge ketpegen tuwısqanlarıńız haqqında bildirdi+. 17Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men olarǵa qılısh, ashlıq hám illet jiberdim. Olardı jewge bolmaytuǵın shirik ánjirdey qılaman. 18Qılısh, ashlıq hám illet penen olardıń izinen quwıp, jer betindegi barlıq patshalıqlardıń húreyin ushıraman. Men olardı quwıp jibergen milletler arasında olar ǵarǵısqa qaladı, qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylanıp, nasaqqa qaladı+. 19Sebebi olar Meniń sózlerimdi hám qayta-qayta ózlerine jibergen qullarım payǵambarlardıń sózlerin tıńlamadı, – deydi Jaratqan Iye+.

20Sonlıqtan háy, barlıq súrgindegiler, Erusalimnen Babiloniyaǵa súrgin qılǵanlarım, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 21Meniń atım menen sizlerge jalǵan payǵambarshılıq qılǵan Qolaya ulı Axab penen Maaseya ulı Sedekiya haqqında Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Olardı Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa táslim etemen. Ol ekewin de sizlerdiń kóz aldıńızda óltiredi+. 22Solay etip, Yahudadan Babilonǵa súrgin etilgenler arasında: „Jaratqan Iye seni Babiloniya patshası tiriley otta jaqqan Sedekiya hám Axabtay qılsın“, – degen ǵarǵıs payda boladı+. 23Olar Izrailda jaramas islerdi isledi, qońsılarınıń hayalları menen buzıqshılıq qıldı, Men buyırmasam da, Meniń atımnan jalǵan sózlerdi ayttı. Men bulardı bilemen hám Ózim olarǵa gúwaman, – deydi Jaratqan Iye»+.

Shemaya tuwralı bildiriw

24– Nexelamlı Shemayaǵa aytıńlar:+
25«Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Sen Erusalimdegi pútkil xalıqqa, Maaseyanıń ulı ruwxaniy Sefaniyaǵa hám basqa barlıq ruwxaniylerge ózińniń atıńnan bılay dep xatlar jollapsań:

26„Ruwxaniy Ehoyadanıń ornına Jaratqan Iye seni ruwxaniy etip tayınladı. Jaratqan Iyeniń Úyiniń qadaǵalawshısı sıpatında, ózin payǵambar etip kórsetken hár bir telbeni kisenlep, temir buǵaw menen buǵawlawıń kerek+. 27Solay eken, ne ushın arańızda payǵambarshılıq qılıp júrgen anatotlı Eremiyaǵa shara kórmedińiz? 28Sebebi ol bizlerge, Babiloniyaǵa xat jollap: Súrgin uzaq dawam etedi. Ózlerińizge úyler qurıp, olarda jasańlar. Baǵlar otırǵızıp, olardıń miywesin jeńler, – dep jazıptı“».

29Ruwxaniy Sefaniya bul xattı payǵambar Eremiyaǵa esittirip oqıdı. 30Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

31– Súrgindegilerdiń hámmesine mına xattı jiber:

«Jaratqan Iye nexelamlı Shemaya haqqında bılay deydi: Men onı jibermegen bolsam da, Meniń atımnan sizlerge payǵambarshılıq qılıp, jalǵanǵa isendirdi+. 32Men nexelamlı Shemayanı hám onıń urpaqların jazalayman. Onıń áwladınan hesh biri bul xalıq arasında jasamaydı hám xalqıma isleytuǵın jaqsılıǵımdı kórmeydi, – deydi Jaratqan Iye. – Sebebi ol Maǵan qarsı sóyledi».

30

Jaratqan Iyeniń Óz xalqına wáde beriwi

30^1Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 2Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay dedi:

– Saǵan aytqan sózlerimniń hámmesin bir orama kitapqa jaz+. 3Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – xalqım Izrail menen Yahudanıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen. Men olardı ata-babalarına bergen jerime qaytarıp alıp kelemen, olar sol jerge iyelik qıladı, – deydi Jaratqan Iye+.

4Izrail hám Yahuda haqqında Jaratqan Iye aytqan sózler mınalar:

5«Jaratqan Iye bılay deydi:

Sizler tınıshlıq emes,

Ala-sapıran hám qorqınısh dawısın esitip tursız.

6Endi sorań hám kóriń!

Erkek bala tuwa ma?

Nege tolǵaq tutqan hayalday,

Hár bir erkektiń qolın belinde kórip turman?

Nege hámmesiniń júzi solǵın+?

7Qanday qorqınıshlı kún!

Oǵan uqsaǵan kún basqa bolmaǵan.

Bul Yaqıp urpaǵı ushın apat waqtı,

Biraq olar onnan qutqarıladı+.

8Sol kúni, – deydi Álemniń Jaratqan Iyesi, –
Men moynındaǵı moyıntırıqtı sındıraman,
Buǵawlardı qoparaman.

Bunnan bılay basqa milletlerge xızmet etpeydi+.

9Endi Qudayı Jaratqan Iyege hám Men taxtqa otırǵızǵan,

Dawıt áwladınan bolǵan patshaǵa xızmet etedi+.

10Sen, qulım Yaqıp, qorqpa,

– deydi Jaratqan Iye, –

Qáweterlenbe, Izrail!

Men seni qutqarıp, uzaq elden,

Urpaqlarıńdı tutqın bolǵan elinen qaytaraman.

Yaqıp, sen qaytıp keleseń,

Biyqáter hám tınısh jasaysań.

Seni qorqıtatuǵınlar da bolmaydı+.

11Al Men seniń menen birgemen,

– deydi Jaratqan Iye, –

Seni qutqaraman.

Seni arasına shashqan,

Millettiń bárin joq qılaman.

Tek seni joq qılmayman.

Biraq seni ádalatlıq penen tárbiyalayman,

Seni jazasız qoymayman+.

12Jaratqan Iye bılay deydi:
Jaraqatlarıń shıpasız,
Jarań awır+.
13Seniń dawańdı hesh kim qorǵamaydı,
Jarańa shıpa beretuǵın dári joq,
Saǵan hesh qanday shıpa joq.
14Oynaslarıńnıń hámmesi seni umıttı,
Olar seni izlemeydi.
Ayıbıń awır,
Gúnań sheksiz bolǵanı ushın,
Seni dushpan kibi soqqıladım,
Ayawsız jazaladım.
15Nege jaraqatıń ushın,
Shıpasız dártiń ushın páriyad eteseń?
Qılmısıń awır,
Gúnań sheksiz bolǵanı ushın,
Saǵan solay isledim.
16Biraq seni jalmaǵanlar, jalmanadı,
Barlıq dushpanlarıń,
Olardıń hár biri súrgin etiledi.
Seni talaǵanlar, talanadı,
Seni olja qılǵanlardıń ózlerin,
Men olja qılaman+.
17Seni: „Taslap ketilgen“, – dep atap,

„Sionnıń hesh kimge keregi joq“, – dep aytsa da,

Men saǵan shıpa berip,

Dártińnen jazaman, – deydi Jaratqan Iye+.

18Jaratqan Iye bılay deydi:

Men Yaqıptıń shatırınıń abadanshılıǵın qayta tikleymen,

Onıń turaq jaylarına rehim etemen.

Qala qarabaqanaları ústine qayta qurıladı,

Burınǵı ornına saray salınadı.

19Olardan táriyiplew qosıqları,

Quwanısh sesleri esitiledi.

Men olardı kóbeytemen, endi azaymaydı,

Olardı abıraylı qılaman, ayaq astı bolmaydı+.

20Balaları burınǵıday ómir súredi,

Jámiyeti aldımda bekkemlenedi.

Olarǵa jábir kórsetkenlerdi jazalayman.

21Kósemi olardıń ózinen boladı,

Húkimdarı olardıń arasınan shıǵadı.

Men onı jaqınlataman,

Ol Maǵan jaqın boladı,

Ózinshe Maǵan jaqınlawǵa kim júrek etedi?

– deydi Jaratqan Iye. –

22Sizler Meniń xalqım bolasız,

Men sizlerdiń Qudayıńız bolaman»+.

23Mine, Jaratqan Iyeniń dawılı,

Ǵázepke minip, kóterildi.

Kúshli quyın kóterilip,

Nahaqlardıń basına dónedi+.

24Júrektegi niyetin ámelge asırmaǵansha,

Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebi sónbeydi.

Waqtı kelgende sizler bunı túsinesiz+.

31

31^1«Sol waqıtta, – deydi Jaratqan Iye, – Men Izrail tiyreleriniń hámmesiniń Qudayı bolaman, olar Meniń xalqım boladı».

2Jaratqan Iye bılay deydi:

«Qılıshtan aman qalǵan xalıq,

Shólde miyrim tabadı.

Men Izraildı tınıshlandırıwǵa kelemen.

3Burınıraqta Jaratqan Iye Izrailǵa kórinip, bılay degen edi:

Máńgilik súyispenshilik penen seni súyip,

Saǵan miyrim kórsetiwdi dawam ettim+.

4Seni jáne ayaqqa turǵızaman,

Sen ayaqqa turasań, pák qız Izrail!

Jáne dápler menen bezenip,

Kewil kótergenler menen ayaq oyınǵa túseseń+.

5Samariya tawlarında jáne júzimzarlar otırǵızasań,

Baǵ otırǵızǵanlar onıń miywesinen dám tatadı+.

6Sonday kúnler keledi,
Efrayım tawlı úlkesindegi gúzetshiler:
„Turıńlar, Sionǵa,

Qudayımız Jaratqan Iyeniń janına shıǵayıq“, – dep baqıradı»+.

7Jaratqan Iye bılay deydi:

«Yaqıp ushın quwanısh penen qosıq aytıń,

Milletlerdiń basshısı ushın dawıslap alǵıs aytıń.

Alǵıslap bılay deńler:

„Jaratqan Iye, qutqar xalqıńdı,

Izraildan aman qalǵanların“.

8Mine, Men olardı arqadaǵı ellerden,

Dúnyanıń tórt tárepinen jıynayman.

Olardıń arasında soqır, aqsaq,

Hámiledar hám endi bosanǵanlar da boladı.

Olar ullı jıyın bolıp bul jerge qaytadı+.

9Olar jılap-sıqlap keledi,

Alıp kiyatırǵanımda jalbarınadı.

Olardı aǵın suwlar boylap jeteleymen,

Súrnikpesin dep, tegis jollardan alıp júremen.

Men Izraildıń ákesi ekenmen,

Efrayım da Meniń tuńǵıshım+.

10Háy, milletler! Jaratqan Iyeniń sózin tıńlap,

Onı uzaqtaǵı jaǵalawlarda járiyalap bılay deńler:

„Izraildı tarqatıp jibergen, onı toplayjaq,

Shopannıń óz súriwin qorǵaǵanınday onı qorǵaydı“+.

11Sebebi Jaratqan Iye Yaqıptı azat etip,

Onı ózinen kúshli bolǵannıń qolınan qutqaradı+.

12Olar kelip, Sionnıń bálent tóbesinde,
Quwanıp, qosıq aytadı,
Jaratqan Iye bergen bereketke,
Biyday, sharap, záytún mayı,
Qoy súriwleri hám mal padaları sebepli,
Júzlerinen nur jawadı.
Olar suwǵarılǵan baǵ kibi,
Endi hasla solımaydı+.

13Sonda jas qızlar shadlanıp, ayaq oyınǵa túsedi,

Óspirim hám úlken jastaǵı erkekler birge quwanadı.

Men olardıń qayǵısın quwanıshqa aylandıraman,

Hásiretine táselle berip, quwanısh baǵıshlayman+.

14Ruwxaniylerin sıpatlı azıq penen toydıraman,

Xalqım bereketime toyadı», – deydi Jaratqan Iye.

15Jaratqan Iye bılay deydi:

«Ramadan bir dawıs esitiledi,

Jılaǵan hám páriyad qılǵan dawıslar!

Balaların joqlap jılar Rahila,

Jubanǵısı kelmes,

Óytkeni joq endi olar»+.

16Jaratqan Iye bılay deydi:
«Dad salıwdı toqtat, kóz jaslarıńdı súrt,
Shekken azabıńnıń esesi tólenedi,
– deydi Jaratqan Iye, –
Balalarıń dushpan jurtınan qaytıp keledi.
17Seniń keleshegińnen úmit bar,
– deydi Jaratqan Iye, –
Balalarıń óz jurtına qaytıp keledi.

18Men Efrayımnıń hásiretli dawısın esittim:

„Men qırsıq bir tana sıyaqlı edim,

Meni tárbiyaladıń, men de sabaq aldım.

Meni qayta tikle, aldıńa qaytıp barayın,

Óytkeni Qudayım Jaratqan Iye – Senseń+.

19Adasqannan keyin, ókinip táwbe qıldım,

Aqılım kirgende, sanıma urıp jıladım.

Jaslıǵımda islegen ayıp islerim sebepli,

Uyalıp, shermende boldım“.

20Efrayım Meniń áziz ulım emes pe?

Ol Meniń súyikli balam emes pe?

Oǵan awır sóz aytqan waqtımda da,

Onı yadımnan shıǵarmay, súyispenshilik penen esleymen.

Qálbim onı kúseydi,
Oǵan sózsiz rehim etemen,
– deydi Jaratqan Iye. –+
21Óziń ushın jol belgilerin qoy,
Jol kórsetetuǵın sútinler ornat.
Júrgen jolıńa dıqqat qoy.
Pák qız Izrail, izge qayt,
Ózińniń qalalarıńa qayt.

22Qashanǵa deyin gezip júrmekshiseń, háy biyopa qız?

Jaratqan Iye dúnyada burın bolmaǵan nárse jarattı:

Hayal erkektiń dıqqatın tartadı»+.

23Álemniń Jaratqan Iyesi, Izraildıń Qudayı bılay deydi: «Men olardıń abadanshılıǵın qayta tiklegenimde, olar Yahuda jerinde hám onıń qalalarında mına sózlerdi aytadı:

„Jaratqan Iye seni jarılqasın,

Ádillik mákanı, muxaddes taw!“+

24Diyxanlar hám mal izindegi shopanlar Yahudada hám onıń qalalarında birge jasaydı. 25Men sharshaǵanlardıń shólin qandırıp, ruwxıy túńilgenlerdi ruwxlandıraman.

26Sonda men oyanıp ketip qarasam, ház etip uyıqlaǵan ekenmen.

27Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Men Izrailda hám Yahudada adamlardı hám haywanlardı kóbeytemen+. 28Burın Men olardı qadaǵalap turǵan, suwırıp taslap, wayran qılǵan, awdarıp taslap, jer menen jeksen etken, baslarına apat keltirgen bolsam, endi Men qurıw hám bekkemlew ushın olarǵa názer salaman, – deydi Jaratqan Iye+. 29– Sol kúnlerde adamlar bılay dep aytpaytuǵın boladı:

„Ákeler qıshqıl júzim jeydi,

Al balalardıń tisi qamasadı“+.

30Endi hár bir adam óz ayıbı ushın ózi óledi. Kim qıshqıl júzim jese, sonıń tisi qamasadı»+.

Jańa kelisim

31«Mınaday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye. – Men Izrail hám Yahuda xalqı menen jańa kelisim dúzemen+. 32Bul kelisim Men olardıń ata-babalarınıń qolınan uslap, Mısır elinen alıp shıqqan waqtımda olar menen dúzgen kelisimdey bolmaydı. Men olardıń xojayını bolsam da, olar sol kelisimdi buzdı, – deydi Jaratqan Iye+.

33Biraq sol kúnlerden keyin, Izrail xalqı menen dúzetuǵın kelisimim mınaw, – deydi Jaratqan Iye, – Men Óz nızamımdı olardıń sana-sezimine ornalastırıp, júreklerine jazıp qoyaman. Men olardıń Qudayı bolaman, olar Meniń xalqım boladı+. 34Bunnan bılay hesh kim óz dostına yamasa óz tuwısqanına: „Jaratqan Iyeni tanıp bil“, – dep úyretpeytuǵın boladı. Sebebi kishkenesinen úlkenine deyin hámmesi Meni tanıytuǵın boladı, – deydi Jaratqan Iye. – Men olardıń qılmısların keshiremen, gúnaların qaytıp esime almayman»+.

35Kúndiz jaqtı bolsın dep, quyashtı bergen, túnde jarıq bolsın dep, ay hám juldızlarǵa qaǵıyda bergen, tolqınlarınıń shuwıldasıwı ushın teńizdi óshegistirgen Jaratqan Iye, atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan bılay deydi:+

36«Eger bul qaǵıydalar Meniń aldımda háreketten toqtasa, – deydi Jaratqan Iye, – onda Izrail násili de millet bolıwdan máńgige ayırıladı»+.

37Jaratqan Iye bılay deydi: «Joqarıdaǵı aspandı ólshewge bolmaytuǵınday, tómendegi jerdiń tiykarın tabıw múmkin bolmaytuǵınday, islegen barlıq isleri ushın, pútkil Izrail násilin Men de tárk ete almayman, – deydi Jaratqan Iye+.

38Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Xananel minarasınan Múyesh dárwazasına shekem qala Men ushın qayta qurıladı+. 39Jerdi ólsheytuǵın jip sol jerden tuwrı Gareb tóbeshigine deyin sozılıp, Goaǵa burıladı. 40Óli deneler hám kúller taslanǵan pútkil oypatlıq, Kidron sayına shekemgi barlıq atızlar, shıǵıstaǵı At dárwazasınıń múyeshine shekemgi jerler Jaratqan Iye ushın muxaddes boladı. Qala endi hesh qashan wayran qılınbaydı hám qulamaydı»+.

32

Eremiyanıń atız satıp alıwı

32^1Yahuda patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń onınshı jılında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. Sol jılı Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń on segizinshi jılı edi+. 2Sol waqıtta Babiloniya patshasınıń láshkerleri Erusalimdi qamal qılıp turǵan, al payǵambar Eremiya Yahuda patshasınıń sarayındaǵı saqshılar háwlisinde qamaqta saqlanıp atırǵan edi+. 3Yahuda patshası Sedekiya onı qamap qoyıp, sen ne ushın bulay payǵambarshılıq ettiń dedi: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men bul qalanı Babiloniya patshasınıń qolına beremen, ol qalanı basıp aladı. 4Yahuda patshası Sedekiya kaldeylerdiń qolınan qutıla almaydı, ol Babiloniya patshasınıń qolına tapsırıladı hám onı óz kózleri menen kórip, onıń menen júzbe-júz sóylesedi. 5Ol Sedekiyanı Babilonǵa alıp ketedi. Men Sedekiyaǵa kewil awdarmaǵanımsha, ol sol jerde qaladı, – deydi Jaratqan Iye, – Kaldeylerge qarsı gúresseńiz de, jeńiske erispeysiz»+.

6Eremiya bılay dep juwap berdi:

– Maǵan Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi: 7«Aǵań Shallumnıń ulı Xanamel kelip, saǵan: „Meniń Anatottaǵı atızımdı satıp al. Meniń eń jaqın aǵayinim bolǵanıń sebepli, onı satıp alıwǵa haqıń bar hám buǵan minnetliseń“, – deydi»+.

8Sońınan Jaratqan Iyeniń aytqanınday, aǵamnıń ulı Xanamel saqshılar háwlisine, maǵan kelip: «Benyamin jeri aymaǵındaǵı Anatottaǵı atızımdı satıp al. Onı satıp alıp, óz wazıypańdı orınla. Onı satıp alsa», – dedi. Sonda men bul sózdiń Jaratqan Iyeden túskenin bildim+. 9Keyin men Anatottaǵı atızdı aǵamnıń ulı Xanamelden satıp aldım. Oǵan on jeti shekel[*] gúmisti ólshep berdim. 10Aldı-sattı shártnamasına qol qoyıp, mórimdi bastım hám gúwalardı shaqırıp, gúmisti ólshep berdim. 11Men nızam-qaǵıydaları jazılǵan mórlengen shártnamanıń túp nusqasın hám mórlenbegen bir nusqasın alıp, 12bul aldı-sattı shártnamasın aǵamnıń ulı Xanameldiń, oǵan qol qoyǵan gúwalardıń hám saqshılar háwlisinde meniń menen qamaqta otırǵan barlıq yahudiylerdiń kóz aldında Maxseyanıń aqlıǵı Neriyanıń ulı Baruxqa berdim+. 13Olardıń kóz aldında Baruxqa bılay dep tapsırma berdim: 14«Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Bul aldı-sattı shártnamasınıń mórlengen hám mórlenbegen nusqaların alıp, uzaq waqıt saqlanıwı ushın, ılay gúzege salıp qoy. 15Sebebi Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Bul jerde jáne úyler, atızlar hám júzimzarlar satıp alınadı».

Eremiyanıń duwası

16Aldı-sattı shártnamasın Neriya ulı Baruxqa berip bolıp, Jaratqan Iyege duwa ettim:

17«O, Quday Iye! Ullı qúdiretiń hám sozılǵan qolıń menen Sen kóklerdi hám jerdi jarattıń. Saǵan múmkin emes nárseniń ózi joq+. 18Sen mıńınshı áwladqa shekem miyrim kórseteseń, biraq ákeleriniń ayıplarınıń jazasın balalarına tarttırasań. Ullı hám kúshli Quday, Seniń atıń – Álemniń Jaratqan Iyesi+. 19Seniń niyetleriń ullı hám isleriń qúdiretli. Sen adamzattıń jollarınıń hámmesin kórip turasań, hár bir adamǵa tutqan jolına, isiniń miywesine jarasa qaytarasań+. 20Sen Mısırda belgiler hám káramatlar kórsettiń. Házirge deyin bulardı Izrailda hám adamzat arasında kórsetip, házirgi kúnge shekem Ózińdi dańqqa bólediń+. 21Belgiler hám káramatlar menen, kúshli hám sozılǵan qolıń menen hám ullı aybatıń menen xalqıń Izraildı Mısır jerinen alıp shıqtıń+. 22Ata-babalarına beremen dep ant ishken bul jerdi, sút hám pal aǵıp turǵan jerdi olarǵa berdiń+. 23Olar kelip, sol jerdi iyelep aldı. Biraq Saǵan qulaq aspadı, Seniń Nızamıńa say jasamadı hám Sen buyırǵan islerdi qılmadı. Sonlıqtan Sen bul apatlardıń hámmesin olardıń basına jawdırdıń+.

24Qara, dushpanlar qalanı qolǵa kirgiziw ushın topıraq úymekte. Qılısh, ashlıq hám illet sebepli qala ózine hújim qılǵan kaldeylerdiń qolına tústi. Kórip turǵanıńday, aytqanlarıń júzege astı+. 25O Quday Iye, qala kaldeylerdiń qolına berilgen bolsa da, Sen maǵan: Gúwalardıń qatnasıwında gúmiske atız satıp al, – dediń».

Qudaydıń juwabı

26Bunnan keyin Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:+

27– Men – pútkil adamzattıń Qudayı Jaratqan Iyemen. Maǵan múmkin emes nárseniń ózi bar ma? 28Sonlıqtan Jaratqan Iye bolǵan Men bılay deymen: Men bul qalanı kaldeylerge hám Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa beremen. Olar qalanı qolǵa aladı. 29Bul qalaǵa hújim qılatuǵın kaldeyler kelip, oǵan ot qoyadı. Úsheklerinde Baal butına xosh iyisli tútetkiler tútetken hám basqa qudaylarǵa ishimlik sadaqaların quyıp, Meniń qáhárimdi keltirgen adamlardıń úylerin tolıq órtep jiberedi+.

30Izrail hám Yahuda xalqı jaslıǵınan Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi isledi. Awa, Izrail xalqı qollarınıń isi menen bárqulla Meniń ǵázebimdi keltirdi, – deydi Jaratqan Iye+. 31– Bul qala bina bolǵannan baslap, búginge deyin qala xalqı Meniń ǵázebimdi keltirdi. Sonlıqtan onı dárgayımnan quwıp jiberemen. 32Izrail hám Yahuda xalqı, olardıń patshaları, hámeldarları, ruwxaniyleri, payǵambarları, Yahuda hám Erusalim turǵınları – barlıǵı jawız isler islep, Meniń ǵázebimdi keltirdi+. 33Olar Maǵan júzin emes, al arqasın qarattı. Men olarǵa zinharlap úyrettim, biraq olar tıńlamadı, tárbiyamdı almadı, násiyatımdı qabıl etpedi. 34Meniń atım menen atalatuǵın Úyge jerkenishli zatların qoyıp, onı haramladı+. 35Ul hám qızların Molox butına arnap otta jaǵıp qurbanlıqqa beriw ushın, Baalǵa arnap Ben-Hinnom oypatlıǵına sıyınıw orınların qurdı. Bunday jerkenishli isti qılıp, Yahudanıń gúnaǵa batıwın Men buyırmaǵanman, hátte, bul qıyalıma da kelmegen+.

36Biraq sizler: «Qılısh, ashlıq hám illet sebepli Babiloniya patshasına beriledi», – dep aytqan bul qala tuwralı Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi:+
37Men xalqımdı qáhárim, ǵázebim hám ashıwım menen hámme jerge tarqatıp jibergen edim, endi olardı jıynap alaman. Olardı qaytarıp bul jerge alıp kelip, qáwipsizlikte jasataman+. 38Olar Meniń xalqım boladı, Men de olardıń Qudayı bolaman+. 39Olar bárqulla Mennen qorqıp jasaytuǵın bir maqsetke baǵdarlanǵan jol beremen. Bul olardıń ózleri ushın da, ózlerinen keyingi balaları ushın da jaqsı boladı+. 40Men olar menen máńgilik kelisim dúzemen. Olarǵa jaqsılıq qılıwdan qashpayman. Mennen júz burıp ketpewi ushın, olardıń júregine Ózimnen qorqıw sezimin salıp qoyaman+. 41Men olarǵa quwanısh penen jaqsılıq qılaman, sadıqlıq penen shın júrekten hám jan-tánim menen olardı usı jerge ornalastıraman+.

42Jaratqan Iye bılay deydi: Bul xalıqtıń basına ullı apatshılıqlardı qalay salǵan bolsam, olarǵa wáde etken jaqsılıqlardı da solay jawdıraman+. 43Sizlerdiń: «Kaldeylerge berilip, adamsız hám haywansız qańırap qalǵan jer», – dep aytıp júrgen bul jerde jáne de atızlar satıp alınadı. 44Benyamin jerinde, Erusalimniń aylanasındaǵı jerlerde, Yahuda dalalarında, tawlı aymaqlarda, batıstaǵı taw eteklerinde hám Negeb jerlerinde atızlar gúmiske satıp alınıp, shártnamalarǵa qol qoyılıp, mór basılıp, gúwalar shaqırıladı. Sebebi Men olardıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, – deydi Jaratqan Iye+.

33

Xalıqtıń abadan keleshekten úmit etiwi

33^1Eremiya ele saqshılar háwlisinde qamaqta saqlanıp atırǵan waqıtta, oǵan Jaratqan Iyeden ekinshi ret sóz tústi:+

2– Isti jobalastırıp, onı isleytuǵın hám júzege asıratuǵın, atı Jaratqan Iye bolǵan Jaratqan Iye bılay deydi: 3Meni shaqır, juwap beremen. Sen bilmegen ullı hám jumbaqlı sırlardı saǵan aytaman+.

4Qalaǵa taqap úyilgen topıraqtan hám qılıshtan qorǵanıw ushın buzılǵan bul qaladaǵı úyler hám Yahuda patshalarınıń sarayları haqqında Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi:+
5Sizler kaldeyler menen urısasız, biraq olar úylerińizdi Meniń qáhárim hám ǵázebim menen qırıp taslanǵan óli denelerge toltıradı. Olardıń islegen barlıq jawızlıqları ushın, Men bul qaladan júzimdi jasırdım. 6Solay bolsa da, bul qalaǵa jáne shıpa berip, onı sawaltaman. Men Óz xalqımdı emleymen. Olarǵa sheksiz abadanshılıq hám paraxatshılıq beremen+. 7Men Yahudanıń hám Izraildıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, olardı burınǵıday qayta bina qılaman+. 8Olardı aldımda islegen barlıq gúnalarınan tazalayman hám Maǵan qarsı bas kóterip, islegen barlıq ayıpların keshiremen+. 9Dúnyadaǵı barlıq milletler olarǵa islegen hámme jaqsılıqlarımdı esitedi hám bul qala jer betindegi barlıq xalıqlar aldında Maǵan quwanısh, alǵıs, ataq-abıray hám dańq alıp keledi. Erusalimge islegen hámme jaqsılıqlarım hám bergen paraxatshılıǵım tuwralı esitip, bul milletler qorqıp titiresedi.

10Jaratqan Iye bılay deydi: Sizler: «Bul orın wayran bolıp, adamsız hám haywansız shólge aylanadı», – dedińiz. Biraq adamsız hám haywansız bosap qalǵan Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde+
11shadlıq hám quwanısh sesleri, kelin hám kúyew sesti, Jaratqan Iyeniń Úyine minnetdarshılıq qurbanlıqların alıp kelgenlerdiń bılay degen dawısları esitiledi:

«Álemniń Jaratqan Iyesin táriyipleń!

Ol iygilikli, sadıqlıǵı máńgi dawam etedi».

Óytkeni Men bul jerdiń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, – deydi Jaratqan Iye+.

12Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Adamsız hám haywansız bosap qalǵan bul jerde, onıń barlıq qalalarında jáne shopanlardıń óz súriwlerin baǵatuǵın jaylawları boladı. 13Tawlı úlkedegi qalalarda, batıstaǵı taw eteklerinde, Negebte, Benyamin jerlerinde, Erusalim átirapındaǵı hám Yahuda qalalarındaǵı aymaqlarda shopanlar jáne qoyların sanaytuǵın boladı, – deydi Jaratqan Iye.

14Sonday kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye, – Izrail hám Yahuda xalqı haqqında aytqan qayırlı wádelerimdi orınlayman. 15Sol kúnlerde hám sol waqıtta Men Dawıttıń násilinen ádil bir shaqanı ósirip shıǵaraman. Ol jer betinde ádalat hám ádillikti júzege asıradı+. 16Sol kúnlerde Yahuda qutqarıladı, Erusalim qáwipsizlikte jasaydı. Onı «Jaratqan Iye – ádilligimiz», dep ataydı+.

17Sebebi Jaratqan Iye bılay deydi: Dawıttıń násilinen Izrail taxtında otıratuǵınlardıń izi úzilmeydi+. 18Aldımda jandırılatuǵın qurbanlıqlardı beretuǵın, ǵálle sadaqaların jandıratuǵın hám qurbanlıq shalatuǵın Lebiy áwladınan bolǵan ruwxaniyler hesh qashan joq bolıp qalmaydı.

19Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:+

20– Jaratqan Iye bılay deydi: Eger kim de kim Meniń kúndiz hám tún menen dúzgen kelisimimdi buzıp, olardıń tártibin ózgerte alsa, 21onda Men, qulım Dawıt penen dúzgen kelisimimdi buzıp, Dawıttıń násilin taxttan túsiremen. Sonday-aq, Maǵan xızmet qılıp atırǵan Lebiy urpaqları menen de dúzgen kelisimim buzılǵan esaplanadı+. 22Men qulım Dawıttıń urpaqların hám aldımda xızmet etetuǵın lebiylilerdi aspandaǵı juldızlarday, teńiz jaǵasındaǵı qumlarday san-sanaqsız etip kóbeytemen+.

23Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden jáne sóz tústi:

24– Mına xalıqtıń: «Jaratqan Iye Ózi tańlap alǵan eki patshalıqtan da waz keshti», – dep aytıp júrgenin kórmediń be? Olar endi Meniń xalqımdı kemsitip, hátte, onı millet dep atawǵa arlanıp atır. 25Jaratqan Iye bılay deydi: Haqıyqattan da, Men tún hám kún menen kelisim dúzdim, kóklerdiń hám jerdiń tártibin belgilep berdim+. 26Sonday-aq Yaqıptıń hám qulım Dawıttıń násilinen hesh qashan waz keshpeymen. Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp násili ústinen Dawıttıń urpaqlarınan birin húkimdar etip qoyıwdı dawam etemen. Men xalqımnıń burınǵı abadanshılıǵın qayta tikleymen, olarǵa rehim qılaman+.

34

Sedekiya ushın xabar

34^1Babiloniya patshası Nabuxodonosor óziniń barlıq láshkerleri, qol astındaǵı jerlerdiń barlıq patshalıqları hám xalıqları menen birge Erusalim hám onıń dógeregindegi qalalarǵa qarsı urısıp atırǵan waqıtta, Jaratqan Iyeden Eremiyaǵa sóz tústi:+

2– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Yahuda patshası Sedekiyaǵa barıp ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men bul qalanı Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń qolına tapsıraman. Ol qalaǵa ot qoyadı+. 3Sen onıń qolınan qutıla almaysań, sózsiz tutıp alınıp, oǵan tapsırılasań. Sen Babiloniya patshasın óz kózleriń menen kóreseń, onıń menen júzbe-júz sóyleseseń. Sen Babilonǵa alıp ketileseń+.

4Degen menen, Yahuda patshası Sedekiya, Jaratqan Iyeniń mına sózin de tıńla, Sen tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi: Sen qılıshtan qaza tappaysań, 5tınıshlıq penen kóz jumasań. Saǵan deyingi bolǵan patshalardıń, ata-babalarıńnıń húrmetine qalay ot jaǵılǵan bolsa, seniń húrmetińe de solay ot jaǵılıp: Way-way taqsırım! – dep joqlaw aytıladı. Bunı Men, Jaratqan Iye aytıp atırman»+.

6Eremiya payǵambar bulardıń hámmesin Erusalimdegi Yahuda patshası Sedekiyaǵa aytıp berdi. 7Sol waqıtta Babiloniya patshasınıń láshkerleri Erusalim menen, Yahudanıń ele táslim bolmaǵan qalaları Laxish hám Azeqa menen urısıp atırǵan edi. Yahudanıń qorǵanlı qalalarınan tek usılar qalǵan edi+.

Qul nızamınıń buzılıwı

8Sedekiya patsha Erusalimdegi pútkil xalıq penen kelisim dúzip, qullardı azat etiwdi járiyalaǵannan keyin, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 9Bul kelisim boyınsha, hár bir adam óziniń evrey qulın hám shorısın azat etip, hesh kim artıq óz tuwısqanı bolǵan yahudalını qullıqta uslamawı tiyis edi+. 10Pútkil basshılar hám xalıq bul kelisimge boysınıp, ózleriniń qul hám shorıların azat etiwge hám olardı bunnan bılay qullıqta uslamawǵa ırazı boldı hám olardı azatlıqqa shıǵardı. 11Biraq keyin pikirinen qaytıp, azatlıqqa shıǵarǵan qulların hám shorıların májbúrlep alıp kelip, olardı jáne qulǵa aylandırdı.

12Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Men ata-babalarıńızdı Mısırdan, qul bolǵan jerinen alıp shıqqanımda, olar menen kelisim dúzip:+
14«Ózlerin sizlerge qul etip satıp, altı jıl sizlerge xızmet etken evrey tuwısqanıńızdı jetinshi jılı azatlıqqa shıǵarıń», – degen edim. Biraq ata-babalarıńız Meni tıńlamadı, qulaq aspadı+. 15Endi sizler táwbe qılıp, hár birińiz óz tuwısqanıńızdıń azatlıǵın járiyalap, Meniń názerimde tuwrı bolǵan isti isledińiz. Meniń atım menen atalǵan Úyde, aldımda turıp kelisim dúzdińiz. 16Keyin sózińizden tanıp, Meniń atıma daq túsirdińiz. Sizler azat etkennen keyin, ózleri qálegen jerge ketken qul hám shorılarıńızdı qaytarıp alıp kelip, qul bolıwǵa májbúrledińiz.

17Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi: Maǵan qulaq salmadıńız, hár birińiz tuwısqanıńızdı hám qońsıńızdı bosatıp jibermedińiz. Sol sebepli Men sizlerdi qılısh, illet hám ashlıqqa qaray bosatatuǵınımdı járiyalayman, – deydi Jaratqan Iye. – Sizlerdi kórgen jer júzindegi barlıq patshalıqlardıń húreyi ushadı+. 18Kelisim dúzgende tananı ekige bólip, onıń arasınan ótken edińiz. Men kelisimimdi buzıp, aldımda dúzgen kelisim shártlerin orınlamaǵanlardı sol tana kibi ekige bólemen. 19Tananıń eki bólegi arasınan ótken Yahuda hám Erusalim basshıların, saray xızmetkerlerin, ruwxaniylerin hám bul jerdiń pútkil xalqın 20dushpanlarınıń hám janın almaqshı bolǵanlardıń qolına beremen. Olardıń deneleri aspandaǵı quslarǵa hám jerdegi haywanlarǵa jem boladı+.

21Yahuda patshası Sedekiyanı hám onıń hámeldarların olardıń dushpanlarına hám janın almaqshı bolǵanlardıń qolına, sizlerden shegingen Babiloniya patshasınıń láshkerlerine tapsıraman+. 22Men buyrıq berip, – deydi Jaratqan Iye, – babiloniyalılardı bul qalaǵa qaytıp alıp kelemen. Olar qalaǵa hújim etip, onı qolǵa aladı hám jaǵıp jiberedi hám Men Yahuda qalaların adam jasamaytuǵın shólge aylandıraman+.

35

Eremiya hám Rexab násili

35^1Yahuda patshası Ioshiyanıń ulı Ehoyakim húkimdarlıq qılǵan dáwirde Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mına sóz tústi:+

2– Rexabtıń urpaqlarına barıp, olar menen sóyles. Olardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń bir bólmesine alıp kelip, ishiw ushın sharap ber+.

3Men Xabassiniyanıń aqlıǵı Eremiyanıń ulı Yazaniyanı, onıń tuwısqanları menen balaların hám Rexabtıń urpaqların ertip, 4Qudaydıń adamı bolǵan Igdaliya ulı Xanannıń ullarınıń Jaratqan Iyeniń Úyindegi bólmesine alıp bardım. Bul bólme basshılardıń bólmesiniń qaptalında, lawazımlı ruwxaniy Shallum ulı Maaseyanıń bólmesiniń joqarısında edi. 5Keyin Rexabtıń urpaqlarınıń aldına sharap tolı gúzeler menen keselerdi qoyıp, olarǵa:

– Sharaptan ishińler, – dedim. 6Biraq olar bılay dep juwap berdi:

– Bizler sharap ishpeymiz. Sebebi babamız Rexab ulı Ionadab bılay dep buyrıq bergen: «Ózleriń de sharap ishpeń, áwladlarıńız da hesh qashan sharap ishpesin+. 7Hesh qashan úy qurmań, egin ekpeń, júzim otırǵızbań. Bulardan hesh biri sizlerde bolmasın. Óytkeni sizler bárqulla shatırlarda jasawıńız tiyis. Sonda kóship-qonıp júrgen jerlerińizde uzaq ómir kóresiz». 8Bizler babamız Rexab ulı Ionadabtıń barlıq buyrıqların orınlap kelemiz. Ózlerimiz de, hayallarımız da, ul-qızlarımız da hesh qashan sharap ishpeymiz. 9Jasaw ushın úyler qurmadıq. Bizlerde júzimzar da, egislik atız da, egin de joq. 10Bizler shatırlarda jasaymız. Babamız Ionadabqa qulaq asıp, onıń buyrıqların orınlap kelemiz. 11Biraq Babiloniya patshası Nabuxodonosor bul elge hújim qılǵanda, bizler «aramlılardıń hám kaldeylerdiń láshkerlerinen qashıp, Erusalimge baramız» – dep sheshtik. Sol sebepli házir de Erusalimde jasap atırmız+.

12Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

13– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Barıp, Yahuda xalqı menen Erusalim turǵınlarına bılay dep ayt: «Sizler Meniń sózlerimdi tıńlawdı qashan úyrenesiz? – deydi Jaratqan Iye. 14– Rexab ulı Ionadab óz urpaqlarına sharap ishpewdi buyırdı. Olar babasınıń buyrıǵına boysınıp, usı kúnge deyin sharap ishpeydi. Al Men sizlerge qayta-qayta aytsam da, sizler tıńlamadıńız. 15Men qullarım bolǵan payǵambarlardıń hámmesin aldıńızǵa jiberip: „Hár birińiz jawız jollarıńızdan qaytıp, is-háreketińizdi ózgertiń. Basqa qudaylarǵa xızmet etiw ushın, olarǵa ermeń. Sonda ózlerińizge hám ata-babalarıńızǵa bergen jerimde jasaysızlar“, – dedim. Biraq sizler Meni tıńlamadıńız, Maǵan qulaq aspadıńız+. 16Rexab ulı Ionadabtıń urpaqları ata-babalarınıń ózlerine bergen buyrıqların orınladı, al bul xalıq bolsa Meni tıńlamadı.

17Sonlıqtan Izraildıń Qudayı, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Men Ózim aytqan bálelerdi Yahudada hám Erusalimde jasaytuǵın hár bir adamnıń basına jawdıraman. Sebebi Men olarǵa ayttım, olar tıńlamadı. Olardı shaqırdım, juwap bermedi»+.

18Rexab urpaǵına bolsa, Eremiya bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Sizler babańız Ionadabtıń buyrıqlarına boysınıp, olarǵa ámel qılıp, ózlerińizge tapsırǵanlarınıń hámmesin orınladıńız. 19Sonlıqtan Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Rexab ulı Ionadabtıń urpaǵınan Meniń aldımda xızmet etetuǵın adamnıń izi úzilmeydi».

36

Baruxtıń Ibadatxanada orama qaǵazdı oqıwı

36^1Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:+

2– Orama qaǵaz alıp, Ioshiyanıń dáwirinde seniń menen sóylesken kúnimnen baslap, usı kúnge shekemgi Izrail, Yahuda hám pútkil milletler haqqında aytqanlarımnıń hámmesin jazıp qoy+. 3Bálkim Yahuda xalqı baslarına jawdırmaqshı bolǵan barlıq bále-qadalar haqqında esitkende, jaman jolınan qaytar, Men de olardıń ayıpların hám gúnaların keshirermen+.

4Eremiya Neriya ulı Baruxtı shaqırdı. Barux Eremiyanıń awzınan Jaratqan Iyeniń aytqan sózleriniń hámmesin orama qaǵazǵa jazdı+.

5Keyin Eremiya Baruxqa bılay dep buyırdı:

– Maǵan Jaratqan Iyeniń Úyine kiriw qadaǵan. 6Sonlıqtan sen barıp, meniń awzımnan jazıp alǵan Jaratqan Iyeniń sózlerin oraza kúni Jaratqan Iyeniń Úyinde xalıqqa dawıslap oqıp ber. Onı óz qalalarınan kelgen pútkil Yahuda xalqına dawıslap oqıp ber. 7Bálkim, olar Jaratqan Iyeniń aldında jalbarınar, jawız jollarınan qaytar. Sebebi Jaratqan Iyeniń bul xalıqqa járiyalaǵan qáhár-ǵázebi ullı.

8Neriya ulı Barux Eremiya payǵambardıń tapsırmasın tolıq orınladı. Ol Jaratqan Iyeniń Úyine barıp, orama qaǵazdaǵı Jaratqan Iyeniń sózlerin oqıdı.

9Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń besinshi jılınıń toǵızınshı ayında Erusalimnen hám Yahuda qalalarınan kelgen barlıq xalıq Jaratqan Iyeniń aldında oraza járiyalaǵan edi+. 10Sonda Barux Jaratqan Iyeniń Úyiniń Taza dárwazası janındaǵı joqarǵı háwlide jaylasqan Shafan ulı xatker Gemariyanıń bólmesinde turıp, orama qaǵazdan Eremiyanıń sózlerin pútkil xalıqqa dawıslap oqıp berdi+. 11Shafannıń aqlıǵı Gemariyanıń ulı Mixa orama qaǵazdaǵı Jaratqan Iyeniń sózlerin esitkende, 12patsha sarayındaǵı xatkerler bólmesine bardı. Ol jerde barlıq basshılar: patsha xatkeri Elishama, Shemaya ulı Delaya, Axbor ulı Elnatan, Shafan ulı Gemariya, Xananiya ulı Sedekiya hám barlıq saray hámeldarları otırǵan edi+. 13Barux orama qaǵazdan xalıqqa oqıp bergende esitken barlıq sózlerin Mixa olarǵa aytıp berdi. 14Hámeldarlar: «Xalıqqa oqıp bergen orama qaǵazdı alıp, kel», – dep aytıw ushın, Kushiydiń shawlıǵı Shelemiyanıń aqlıǵı Netaniya ulı Yahudiydi Baruxqa jiberdi. Neriya ulı Barux orama qaǵazdı alıp, olarǵa keldi. 15Hámeldarlar Baruxqa:

– Endi otırıp, bizlerge de oqıp ber, – dedi. Barux olarǵa da oqıp berdi. 16Olar bul sózlerdi aqırına deyin tıńlaǵannan soń, qorqısıp, bir-birine qarap, Baruxqa:

– Bizler patshanı sózsiz bul sózlerden xabardar qılıwımız kerek, – dedi. 17Keyin olar Baruxtan:

– Ótinemiz, bizlerge ayt, Eremiyanıń awzınan shıqqan bul sózlerdiń hámmesin sen qalay jazıp aldıń?

18Barux olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Ol bul sózlerdiń hámmesin maǵan aytıp turdı, men olardı sıya menen orama qaǵazǵa jazıp aldım. 19Sonda saray hámeldarları Baruxqa:

– Barıp, Eremiya ekewińiz de jasırınıń. Qay jerde ekenińizdi hesh kim bilmesin, – dedi.

20Hámeldarlar orama qaǵazdı xatker Elishamanıń bólmesinde qaldırıp, patsha sarayınıń háwlisine bardı hám patshaǵa hámmesin bayan qıldı. 21Patsha Yahudiydi orama qaǵazdı alıp keliwge jiberdi. Yahudiy onı xatker Elishamanıń bólmesinen alıp kelip, patshaǵa hám onıń janında turǵan barlıq hámeldarlarǵa oqıp berdi. 22Sol waqıtta, toǵızınshı ayda patsha qısqı sarayındaǵı ot janıp turǵan oshaqtıń janında otırǵan edi+. 23Yahudiy orama qaǵazdan úsh yamasa tórt bólekti oqıp bolıwdan, patsha olardı xatkeriniń pıshaǵı menen kesip, otqa taslay berdi. Ol orama qaǵazdıń hámmesin jaǵıp bolǵansha solay isledi. 24Bul sózlerdi esitkende patsha da, onıń qasındaǵı xızmetkerlerdiń hesh biri de qorqpadı, qayǵırıp kiyimlerin jırtpadı+. 25Elnatan, Delaya hám Gemariya patshadan orama qaǵazdı jaǵıp jibermewdi ótindi, biraq patsha olardı tıńlamadı. 26Bunıń ornına patsha shahzada Eraxmeelge, Azriel ulı Serayaǵa hám Abdeel ulı Shelemiyaǵa Eremiya payǵambardı hám xatker Baruxtı tutıp alıp keliwdi buyırdı. Biraq Jaratqan Iye olardı jasırıp qoydı+.

27Eremiyanıń awzınan Barux jazıp alǵan sózler jazılǵan orama qaǵazdı patsha jaǵıp jibergennen soń, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

28– Basqa bir orama qaǵaz alıp, oǵan birinshi orama qaǵazdaǵı, Yahuda patshası Ehoyakim jaǵıp jibergen orama qaǵazdaǵı sózlerdiń bárin jaz. 29Yahuda patshası Ehoyakimge bolsa, Jaratqan Iye bılay deydi dep ayt: «Orama qaǵazda: „Babiloniya patshası sózsiz keledi, bul jerdi wayran etip, adamlardı hám haywanlardı qırıp taslaydı“, – dep jazılǵanı ushın Eremiyaǵa aybat etip qaǵazdı órtep tasladıń+. 30Sonlıqtan Jaratqan Iye Yahuda patshası Ehoyakim haqqında bılay deydi: „Onıń násilinen hesh kim Dawıttıń taxtına otırmaydı, denesi kúndizdiń jáziyrama ıssısına, túnniń ayazına taslanadı+. 31Ayıpları ushın onıń ózin, urpaqların hám xızmetkerlerin jazalayman. Olar tuwralı aytqan barlıq apatshılıqlardı olardıń ózleriniń, Erusalim turǵınları menen Yahuda xalqınıń basına jawdıraman. Sebebi olar Maǵan qulaq aspadı“».

32Eremiya basqa orama qaǵaz alıp, Neriya ulı xatker Baruxqa berdi. Barux Yahuda patshası Ehoyakim otqa jaqqan orama qaǵazdaǵı barlıq sózlerdi Eremiyanıń awzınan jazıp aldı. Biraq bul sózlerge áwelgige uqsaǵan kóplegen sózler qosılǵan edi.

37

Eremiya hám patsha Sedekiya

37^1Babiloniya patshası Nabuxodonosor Ehoyakimniń ulı Exoniyanıń[*] ornına Ioshiya ulı Sedekiyanı Yahuda eline patsha etip qoydı+. 2Biraq patsha da, onıń wázirleri de, úlke xalqı da Jaratqan Iyeniń Eremiya payǵambar arqalı aytqan sózlerine qulaq salmadı+. 3Degen menen, patsha Sedekiya Shelemiya ulı Ehuxal menen Maaseya ulı ruwxaniy Sefaniyanı: «Ótinemen, bizler ushın Qudayımız Jaratqan Iyege duwa et», – dep aytıw ushın Eremiyaǵa jiberdi+.

4Eremiya sol waqıtta xalıq arasında biyǵam jasap atırǵan bolıp, ele zindanǵa taslanbaǵan edi+. 5Sol arada faraonnıń láshkerleri Mısırdan shıqtı. Erusalimdi qamal qılıp turǵan kaldeyler bul xabardı esitkende, Erusalimnen shegindi+.

6Sonda Eremiya payǵambarǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:+

7– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Mennen soraw ushın sizlerdi Maǵan jibergen Yahuda patshasına bılay dep aytıńlar: «Sizlerge járdemge kiyatırǵan faraonnıń láshkerleri óz eline, Mısırǵa qaytıp ketedi. 8Al kaldeyler qaytıp kelip hújim etedi, qalanı qolǵa alıp, órtep jiberedi+.

9Jaratqan Iye bılay deydi: „Kaldeyler sózsiz bizlerden sheginedi“, – dep ózlerińizdi aldamańlar. Olar sheginbeydi. 10Eger sizler ózlerińizge qarsı urısqa shıqqan kaldeylerdiń pútkil láshkerlerin qırıp taslasańız da, olarda tek jaradarlar qalǵan bolsa da, olar shatırlarınan shıǵıp kelip, bul qalanı órtegen bolar edi».

11Faraonnıń láshkerleri sebepli, kaldeylerdiń láshkerleri artqa shegingen waqıtta, 12Eremiya Benyamin jerine barıp, xalıq arasındaǵı óziniń payına túsken jer úlesin alıw ushın Erusalimnen ketpekshi boldı. 13Ol Benyamin dárwazasına jetkende, gúzetshiler baslıǵı Xananiyanıń aqlıǵı Shelemiya ulı Iriya Eremiyanı uslap alıp:

– Sen ne, kaldeylerge qashıp ketpekshimiseń? – dedi+.

14Eremiya oǵan:

– Jalǵan, men kaldeylerge qashıp ketpekshi emespen, – dedi. Biraq Iriya onı tıńlamadı hám Eremiyanı uslap, wázirlerdiń aldına alıp keldi. 15Wázirler Eremiyaǵa ashıwlanıp, onı sabadı, keyin xatker Ionatannıń úyine qurılǵan zindanǵa tasladı+. 16Eremiya zindanǵa taslanıp, ol jerde kóp kúnlerdi ótkerdi.

17Bir kúni patsha Sedekiya adam jollap, Eremiyanı sarayına aldırdı. Patsha óz sarayında jasırın túrde onnan:

– Jaratqan Iyeden qanday da bir sóz bar ma? – dep soradı.

Eremiya oǵan:

– Bar, siz Babiloniya patshasınıń qolına túsesiz, – dep juwap berdi+.

18Keyin Eremiya Sedekiya patshaǵa bılay dedi:

– Meni zindanǵa taslaǵanday, men sizge, xızmetkerlerińizge yaki bul xalıqqa ne qıldım? 19«Babiloniya patshası sizge, bul xalıqqa hújim qılmaydı», – dep payǵambarshılıq etken payǵambarlarıńız qayaqta+? 20Endi meni tıńlań, taqsırım, ótinish qılıwǵa ruxsat beriń. Meni xatker Ionatannıń úyine qaytarıp jibermeń, bolmasa, men sol jerde ólip ketemen.

21Patsha Sedekiya Eremiyanı saqshılar háwlisine qamap qoyıwdı hám qalada nan pútkilley tawısılǵansha, hár kúni oǵan nanbayxanadan bir shórek alıp berip turıwdı buyırdı. Solay etip, Eremiya saqshılar háwlisinde qaldı+.

38

Eremiyanıń suw saqlaǵıshqa taslanıwı

38^1Mattan ulı Shefatiya, Pashxur ulı Gedaliya, Shelemiya ulı Yuxal hám Malkiya ulı Pashxur Eremiyanıń pútkil xalıqqa aytqan mına sózlerin esitti:+
2«Jaratqan Iye bılay deydi: Bul qalada qalǵan adam qılıshtan, ashlıqtan hám illetten óledi, al kaldeyler tárepke ótken adam tiri qaladı, janın qutqarıp aman qaladı+. 3Jaratqan Iye bılay deydi: Bul qala álbette Babiloniya patshasınıń láshkerleriniń qolına beriledi, ol qalanı basıp aladı»+.

4Sonda saray hámeldarları patshaǵa:

– Bul adam óltirilsin. Ol bul sózlerdi aytıp, bul qalada qalǵan áskerlerimizdiń hám pútkil xalıqtıń ruwxın túsirmekte. Bul adam xalıqqa jaqsılıq emes, al jamanlıq tileydi, – dedi+.

5Patsha Sedekiya olarǵa:

– Mine, ol sizlerdiń qolıńızda, men sizlerge qarsılıq kórsetpeymen, – dedi+.

6Olar Eremiyanı uslap alıp, patshanıń ulı Malkiyanıń saqshılar háwlisindegi suw saqlaǵıshqa arqan menen túsirdi. Suw saqlaǵısh suwsız bolıp, onda tek ılay bar edi. Eremiya balshıqqa batıp qaldı+. 7Patshanıń saray xızmetkerlerinen biri, xabashstanlı Ebed-Melex Eremiyanıń suw saqlaǵıshqa taslanǵanın esitti. Sol waqıtta patsha Benyamin dárwazası aldında otırǵan edi+. 8Ebed-Melex patsha sarayınan shıqtı da, patshaǵa barıp:

9– Taqsır, Eremiyanı suw saqlaǵıshqa taslap, bul adamlar jaman is qılıptı. Qalada nan qalmadı, Eremiya ol jerde ashtan óledi, – dedi+. 10Patsha xabashstanlı Ebed-Melexke:

– Qasıńa otız adam al da, ólip qalmasınan burın, Eremiya payǵambardı suw saqlaǵıshtan shıǵarıp al, – dep buyırdı.

11Ebed-Melex qasına adamlardı alıp, patsha ǵáziynexanasınıń astındaǵı bólmege kirdi hám ol jerden góne-kóksi shúberekler menen góne-kóksi kiyimlerdi tawıp alıp, olardı arqanǵa baylap, suw saqlaǵıshtaǵı Eremiyaǵa túsirdi. 12Keyin Eremiyaǵa:

– Arqan deneńe batpawı ushın, mına góne-kóksi shúberekler menen kiyimlerdi qoltıǵıńnıń astına qoy, – dedi.

Eremiya solay isledi. 13Olar Eremiyanı arqanlar járdeminde suw saqlaǵıshtan shıǵarıp aldı. Bunnan keyin, Eremiya saqshılar háwlisinde qaldı.

Sedekiyanıń Eremiyadan jáne másláhát sorawı

14Patsha Sedekiya adam jiberip, Eremiya payǵambardı Jaratqan Iyeniń Úyiniń úshinshi esiginiń aldına alıp keltirdi. Patsha Eremiyaǵa:

– Men sennen bir nárse sorayjaqpan, mennen hesh nárseni jasırma, – dedi. 15Eremiya Sedekiyaǵa:

– Eger ırasın aytsam, meni óltirmes pe edińiz? Másláhát bergenim menen meni tıńlamaysız, – dedi.

16Biraq patsha Sedekiya jasırın túrde ant iship, Eremiyaǵa:

– Bizge jan bergen tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: seni óltirmeymen hám janıńa qaslıq qılmaqshı bolǵanlardıń qolına tapsırmayman, – dedi. 17Sonnan keyin, Eremiya Sedekiyaǵa bılay dedi:

– Izraildıń Qudayı, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Eger Babiloniya patshasınıń hámeldarlarına táslim bolsań, janıń tiri qaladı, bul qala da órtep jiberilmeydi, óziń de, úy-ishiń de aman qalasız+. 18Biraq eger Babiloniya patshasınıń hámeldarlarına táslim bolmasań, bul qala kaldeylerdiń qolına beriledi, olar qalanı órtep jiberedi, óziń de olardıń qolınan qashıp qutıla almaysań»+.

19Patsha Sedekiya Eremiyaǵa:

– Men kaldeyler tárepke ótken yahudiylerden qorqaman. Kaldeyler meni olardıń qolına tapsırsa, olar meni xorlaydı, – dedi+.

20Eremiya patshaǵa bılay dedi:

– Yaq, olarǵa tapsırmaydı. Aytqanlarımdı islep, Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salsańız, tiri qalıp, abadan turmısqa erisesiz+. 21Eger táslim bolıwdan bas tartsańız, Jaratqan Iye maǵan mınanı ayan etti: 22Mine, Yahuda patshasınıń sarayında qalǵan barlıq hayallar Babiloniya patshasınıń áskerbasısına alıp ketiledi. Sol hayallar sizge bılay deydi:

«Isengen doslarıńız,
Sizdi aldap, jeńip ketti,
Batpaqqa battı ayaqlarıńız,
Olar sizdi taslap ketti»+.

23Siziń barlıq hayallarıńız benen balalarıńız kaldeylerge beriledi. Siz de olardıń qolınan qashıp qutıla almaysız, Babiloniya patshasınıń qolına túsesiz. Bul qala bolsa, órtep jiberiledi+.

24Keyin Sedekiya Eremiyaǵa bılay dedi:

– Sóyleskenimiz tuwralı hesh kim bilmesin, bolmasa óleseń. 25Eger hámeldarlar meniń seniń menen sóyleskenimdi esitip, saǵan kelip: «Patsha menen neler tuwralı sóyleskenińdi jasırmay ayt, bolmasa óleseń», – dese, 26sen olarǵa: «Meni Ionatannıń úyine qaytarıp jiberme, bolmasa, men ol jerde ólip qalaman, dep patshaǵa jalbarındım dep ayt», – dedi+.

27Barlıq hámeldarlar kelip, Eremiyanı sorawǵa tuttı. Ol da patsha buyırǵanınday etip juwap berdi. Patshaǵa aytılǵanlardan hesh kimniń xabarı bolmaǵanlıqtan, olar úndemey qaytıp ketti. 28Erusalim qolǵa alınǵan kúnge deyin, Eremiya saqshılar háwlisinde qaldı.[*]

39

Erusalimniń qulawı

39^1•Yahuda patshası Sedekiyanıń húkimdarlıǵınıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayında Babiloniya patshası Nabuxodonosor pútkil áskerleri menen Erusalimge júris qılıp, onı qamalǵa aldı+. 2Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılınıń onınshı ayınıń toǵızınshı kúni diywal buzıldı+. 3Erusalim qolǵa alınǵanda, Babiloniya patshasınıń barlıq hámeldarları ishke kirip, Ortańǵı dárwaza janında otırdı. Olar: Nergal-Shareser, Samgar-Nebo, áskeriy wákil Sarsexim, bas másláhátshi Nergal-Shareser hám patshanıń barlıq hámeldarları edi.

4Yahuda patshası Sedekiya hám onıń barlıq áskerleri olardı kórgende, túnde patshanıń baǵınıń janındaǵı, eki diywal arasındaǵı dárwaza arqalı shıǵıp, Iordan tegisligine qaray qashıp ketti. 5Biraq kaldey áskerleri olardı quwıp, Erixo tegisliginde izinen jetti hám Sedekiyanı uslap, tutqınǵa aldı da, Xamat úlkesiniń Ribla qalasında bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa alıp bardı. Sol jerde patsha Sedekiyanıń ústinen húkim shıǵardı+. 6Babiloniya patshası Riblada Sedekiyanıń ulların kóz aldında bawızlattı. Jáne de, ol Yahudanıń barlıq aqsúyeklerin de bawızlattı. 7Bunnan keyin, Sedekiyanıń kózlerin oydırdı, Babilonǵa alıp ketiw ushın onı qola shınjır menen baylattı+.

8Kaldeyler patshanıń sarayın, xalıqtıń úylerin órtep, Erusalim diywalların qulattı+. 9Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan qalada aman qalǵan adamlardı hám Babiloniya patshası tárepke ótken qashqınlardı qalǵan xalıq penen birge Babiloniyaǵa tutqın qılıp alıp ketti+. 10Biraq Nabuzaradan hesh nársesi joq biysharalardı Yahuda jerinde qaldırıp, sol waqıtta olarǵa júzimzarlar hám atızlar berdi.

11Babiloniya patshası Nabuxodonosor saqshılar baslıǵı Nabuzaradanǵa Eremiya tuwralı mınaday buyrıq berdi: 12«Onı uslap alıp, kózqulaq bol. Oǵan hesh qanday zıyan keltirme, ne sorasa, sonı isle».

13Patsha saqshılarınıń baslıǵı Nabuzaradan, áskeriy wákil Nabushazban, bas másláhátshi Nergal-Shareser hám Babiloniya patshasınıń barlıq hámeldarları 14adam jollap, Eremiyanı saqshılar háwlisinen aldırttı. Olar Shafannıń aqlıǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyaǵa Eremiyanı úyine alıp ketiwdi tapsırdı. Solay etip, Eremiya óz xalqı arasında qaldı+.

15Qarawıllar háwlisinde qamaqta bolǵan waqtında, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz túsken edi:+

16– Barıp, xabashstanlı Ebed-Melexke ayt: «Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men bul qala tuwralı aytqan sózlerimdi jaqsılıq penen emes, al jamanlıq penen júzege asıraman. Bular seniń kóz aldıńda ámelge asadı+. 17Biraq sol kúni Men seni qutqaraman, – deydi Jaratqan Iye. – Sen óziń qorqıp júrgen adamlarıńnıń qolına túspeyseń+. 18Men seni qutqaraman. Sen qılıshtan qaza tappaysań, Maǵan úmit artqanıń ushın, janıń ózińe olja boladı, – deydi Jaratqan Iye»+.

40

Eremiya Gedaliyanıń qasında boladı

40^1Babiloniyaǵa súrgin etilgen pútkil Erusalim hám Yahuda tutqınları menen birge Eremiya da shınjır menen baylanıp, Ramaǵa alıp barıldı. Ol jerde saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Eremiyanı tawıp, onı bosattı. Sonda Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi+. 2Saqshılar baslıǵı Eremiyanı qasına shaqırıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Qudayıń Jaratqan Iye bul elge apatshılıq jawdırajaǵın aytqan eken+. 3Mine, onı jawdırıp, aytqanınday qıldı. Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyege qarsı gúna islegenińiz hám Oǵan qulaq salmaǵanıńız sebepli bolıp otır+. 4Búgin men seni qolıńdaǵı shınjırlardan azat etemen. Eger meniń menen Babilonǵa ketiwdi qáleseń, júr, men saǵan kózqulaq bolaman. Eger ketiwdi qálemeseń, onda qal. Mine, pútkil el aldıńda jatır. Qay jaqqa ketiwdi qáleseń, yaki qay jaqqa ketiwdi názerińde tuwrı dep tapsań, sol jerge kete ber.

5Eremiya juwap berip úlgermey-aq, Nabuzaradan sózin dawam etti:

– Babiloniya patshası tárepinen Yahuda qalalarına hákim etip qoyılǵan Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliyanıń janına bar. Onıń menen birge xalıq arasında jasay ber. Yamasa qay jaqqa ketiwdi qáleseń, sol jaqqa ket.

Saqshılar baslıǵı oǵan azıq-awqat hám sawǵalar berip, bosatıp jiberdi+.

6Eremiya Mispadaǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyanıń janına ketti. Mispaǵa barıp, onıń menen birge elde qalǵan xalıqtıń arasında jasadı+.

Yahuda hákimi Gedaliya

7•Dalalarda boy tasalap qalǵan barlıq áskerbasılar hám olardıń adamları Babiloniya patshasınıń Axiqam ulı Gedaliyanı hákim qılıp qoyǵanın hám súrginge alıp ketilmegen jarlı erkeklerdi, hayallardı hám balalardı oǵan tapsırǵanın esitti+. 8Sonda Netaniya ulı Ismayıl, Qareax ulları Yuxanan menen Ionatan, netofalı Tanxumet ulı Seraya, netofalı Efay ulları, maaxalı Ezaniya hám olardıń áskerleri Mispaǵa Gedaliyaǵa keldi+. 9Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliya olarǵa hám olardıń áskerlerine ant iship, bılay dedi:

– Kaldeylerge xızmet etiwden qorqpań. Elge ornalasıp alıp, Babiloniya patshasına xızmet etiń, sonda abadan turmısqa erisesiz. 10Men bul jerge keletuǵın kaldeylerge wákillik qılıw ushın Mispada jasap qalaman. Sizler sharap, jazǵı miyweler hám záytún mayın jıynap, saqlap qoyıńlar da, ózlerińiz ornalasıp alǵan qalalarda jasay berińler.

11Moabta, ammonlardıń arasında, Edomda hám basqa ellerde jasap atırǵan yahudiylerdiń hámmesi Babiloniya patshası Yahudada bir topar adamlardı qaldırǵanın, olarǵa Shafannıń aqlıǵı Axiqamnıń ulı Gedaliyanı hákim qılıp qoyǵanın esitti. 12Olardıń hámmesi súrgin qılınǵan jerlerdiń bárinen Yahuda jerine, Mispaǵa, Gedaliyanıń aldına qaytıp keldi. Olar sol jerde kóp miywe jıynap, mol sharap tayarladı.

13Qareax ulı Yuxanan menen shól daladaǵı áskerbasılar Mispadaǵı Gedaliyaǵa kelip,+
14oǵan:

– Ammonlardıń patshası Baalistiń sizdi óltiriw ushın Netaniya ulı Ismayıldı jibergeninen xabarıńız bar ma? – dedi. Biraq Axiqam ulı Gedaliya buǵan isenbedi. 15Keyin Qareax ulı Yuxanan Mispada jasırın túrde Gedaliyaǵa:

– Keliń, men barıp, Netaniya ulı Ismayıldı óltireyin, bunı hesh kim bilmeydi. Ne ushın sizdi óltiriwine, qasıńızǵa jıynalǵanlardıń tarqap ketiwine hám Yahudada qalǵanlardıń nabıt bolıwına jol qoyıwımız kerek? – dedi. 16Biraq Axiqam ulı Gedaliya Qareax ulı Yuxananǵa:

– Bulay isleme, sen Ismayıl tuwralı jalǵan aytıp tursań, – dedi.

41

Ismayıldıń Gedaliyanı óltiriwi

41^1Jetinshi ayda patsha áwladınan hám patshanıń wázirlerinen biri bolǵan Elishamanıń aqlıǵı Netaniyanıń ulı Ismayıl on adamı menen Mispadaǵı Axiqam ulı Gedaliyaǵa keldi. Olar Mispada birge iship-jep otırǵanda,+
2Netaniya ulı Ismayıl menen onıń janındaǵı on adam orınlarınan turdı da, Babiloniya patshası sol elge hákim qılıp qoyǵan Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliyanı qılısh penen shawıp tasladı+. 3Ismayıl Mispada Gedaliya menen birge bolǵan barlıq yahudiylerdi de, ol jerdegi kaldey áskerlerin de óltirdi.

4Erteńine Gedaliyanıń óltirilgeni haqqında hesh kim bilmey turıp, 5Shexemnen, Shilodan hám Samariyadan seksen adam keldi. Olar qayǵıdan saqalların qırqqan, kiyimlerin jırtqan, denelerin tilgen bolıp, qollarında Jaratqan Iyeniń Úyine alıp kiyatırǵan ǵálle sadaqası menen xosh iyisli tútetkisi bar edi+. 6Olardı kútip alıw ushın Mispadan Netaniya ulı Ismayıl jolǵa shıqtı. Ol jılap ushırasıp, olarǵa:

– Axiqam ulı Gedaliyaǵa barıńlar, – dedi.

7Endi qala ortasına kelgende, Netaniya ulı Ismayıl hám onıń janındaǵı adamlar olardı óltirip, suw saqlaǵıshqa tasladı. 8Biraq olardıń arasınan on adam Ismayılǵa:

– Bizlerdi óltirme, bizlerdiń atızda jasırıp qoyǵan biydayımız, arpamız, mayımız hám palımız bar, – dedi. Sonda ol ózin tutıp, olardı qasındaǵıları menen birge óltirmey, aman qaldırdı.

9Ismayıl Gedaliyaǵa tiyisli ólilerdiń denelerin taslaǵan suw saqlaǵısh júdá úlken bolıp, onı patsha Asa Izrail patshası Baashadan qorǵanıw ushın qazdırǵan edi. Netaniya ulı Ismayıl onı óli denege toltırdı+. 10Ismayıl Mispadaǵı qalǵan pútkil xalıqtı – patshanıń qızların hám saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Axiqam ulı Gedaliyanıń ıqtıyarına tapsırǵan Mispada qalǵan pútkil xalıqtı tutqınǵa aldı. Netaniya ulı Ismayıl olardı aydap, ammonlar tárepke ótiw ushın jolǵa tústi.

11Biraq Qareax ulı Yuxanan hám onıń janındaǵı pútkil áskerbasılar Netaniya ulı Ismayıl islegen jınayatları haqqında esitkende,+
12adamlarınıń hámmesin alıp, Netaniya ulı Ismayıl menen urısıw ushın jolǵa shıqtı. Olar Gibondaǵı mol suwlı háwiz janında Ismayıldıń izinen jetti+. 13Ismayıldıń qasındaǵı pútkil xalıq Qareax ulı Yuxanandı hám onıń qasındaǵı áskerbasılardı kórgende, quwanıp ketti. 14Ismayıl Mispada tutqınǵa alǵan adamlardıń hámmesi izge, Qareax ulı Yuxananǵa qaray juwırdı. 15Biraq Netaniya ulı Ismayıl segiz adamı menen Yuxanannan qutılıp, ammonlarǵa qashıp ketti+.

Mısırǵa qashıw

16Qareax ulı Yuxanan hám onıń janındaǵı barlıq áskerbasılar aman qalǵanlardıń hámmesin Axiqam ulı Gedaliyanı óltirgen Netaniya ulı Ismayıldan qutqarıp, hám Gibonnan izge qaytarıp alıp kelgen áskerlerdi, hayallardı, balalardı, saray xızmetkerlerin Mispadan alıp shıqtı. 17Olar jol júrip, Mısırǵa ótiw ushın, Beytlehem jaqınındaǵı Gerut-Kimhamda toqtadı. 18Babiloniya patshası el ústinen hákim qılıp qoyǵan Axiqam ulı Gedaliyanı Netaniya ulı Ismayıl óltirgeni sebepli, olar kaldeylerden qorqtı.

42

Xalıqtıń Eremiyadan Qudaydıń erkin bilip beriwdi sorawı

42^1Keyin barlıq áskerbasılar, Qareax ulı Yuxanan, Hoshaya ulı Ezaniya hám úlken-kishi pútkil xalıq Eremiya payǵambarǵa kelip,+
2oǵan bılay dedi:

– Ótinishimizdi qabıl etip, bizler ushın, mına aman qalǵanlar ushın Qudayıń Jaratqan Iyege duwa et. Kórip turǵanıńday, kópten az qaldıq+. 3Qay jerge barıp, ne isleytuǵınımızdı Qudayıń Jaratqan Iye bizge kórsetsin.

4Eremiya payǵambar olarǵa:

– Yaqshı, aytqanıńızday, men Qudayıńız Jaratqan Iyege duwa etemen hám Jaratqan Iye ne dep juwap berse de, onı sizlerge ayan qılaman. Sizlerden hesh nárseni jasırmayman, – dedi. 5Olar Eremiyaǵa jáne bılay dedi:

– Eger Qudayıń Jaratqan Iye bizge bildiriw ushın saǵan ayan etken hár bir sózge ámel qılmasaq, Jaratqan Iyeniń Ózi bizlerge qarsı haqıyqıy hám sadıq gúwa bolsın+. 6Jaqsı bolsa da, jaman bolsa da, bizler seni janına jiberip atırǵan Qudayımız Jaratqan Iyege qulaq asamız. Qudayımız Jaratqan Iyege qulaq assaq, abadan turmısqa erisemiz+.

7On kúnnen keyin, Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi. 8Eremiya Qareax ulı Yuxanandı, onıń menen birge áskerbasılardı hám úlken-kishi pútkil xalıqtı shaqırıp, 9olarǵa bılay dedi:

– Ótinishińizdi bildiriw ushın meni Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń dárgayına jibergen edińiz. Ol bılay deydi: 10«Eger usı jerde qalsańız, Men sizlerdi qayta tikleymen, qulatpayman, otırǵızaman, qoparıp taslamayman. Sebebi Men Ózim basıńızǵa salǵan apatshılıq sebepli ókinip atırman+. 11Ózlerińiz qorqıp atırǵan Babiloniya patshasınan endi qorqpań. Onnan qorqpań, – deydi Jaratqan Iye, – Men sizler menen birge bolaman. Sizlerdi onıń qolınan qutqaraman hám azat etemen. 12Men sizlerge rehim qılaman, sonda onıń sizlerge janı ashıp, sizlerdi óz jerińizge qaytaradı».

13Eger sizler: «Bul jerde qalıwdı qálemeymiz», – dep Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sózine qulaq salmasańız, 14jáne: «Yaq, bizler Mısırǵa ketemiz. Ol jerde urıs ta kórmeymiz, onı xabarlaǵan kárnay sestin de esitpeymiz, nanǵa zar bolmaymız, sol jerde jasaymız», – deseńiz,+
15onda Yahudanıń aman qalǵanları, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Eger sizler Mısırǵa barıwǵa qarar etip, sol jerge barıp jasasańız, 16sizler qorqqan qılısh ol jerde izińizden jetedi, sizler qorqqan ashlıq Mısırda jaǵańızǵa jabısadı hám sizler sol jerde ólesiz+. 17Mısırǵa barıp jasawdı qarar qılǵan hár bir adam qılıshtan, ashlıqtan hám illetten óledi. Men basıńızǵa jawdıratuǵın apatshılıqtan hesh kim tiri qalmaydı, hesh kim qashıp ta qutıla almaydı».

18Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Erusalim turǵınlarına qáhár-ǵázebim tógilgenindey, Mısırǵa kirgenińizde, sizlerge de ǵázebim tógiledi. Sizler ǵarǵısqa qalıp, qorqınıshlı kóriniske aylanasız, náletlenip, nasaqqa qalasız. Bul jerdi qaytıp kórmeysiz».

19Háy, Yahudanıń aman qalǵanları! Jaratqan Iye sizlerge Mısırǵa ketpewdi buyırdı. Bilip qoyıń, búgin men sizlerge eskertip atırman. 20Meni Qudayıńız Jaratqan Iyeniń dárgayına jiberip: «Bizler ushın Qudayımız Jaratqan Iyege duwa et. Onıń aytqanlarınıń hámmesin bizlerge bildir, bizler de oǵan ámel qılamız», – degenińizde, úlken qátege jol qoydıńız. 21Men búgin sizlerge bunı bildirdim, biraq sizler Qudayımız Jaratqan Iyeniń men arqalı aytqan sózlerine qulaq salmadıńız. 22Endi jaqsılap bilip qoyıń, barıp jasamaqshı bolǵan jerińizde qılıshtan, ashlıqtan hám illetten ólesiz.

43

Eremiyanıń Mısırǵa alıp ketiliwi

43^1Eremiya pútkil xalıqqa ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń sózlerin, ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeniń ózin jiberip ayttırǵan sózlerin tolıq aytıp bolǵanda, 2Hoshaya ulı Azariya, Qareax ulı Yuxanan hám surbet adamlardıń hámmesi Eremiyaǵa bılay dedi:

– Sen jalǵan aytıp tursań. Qudayımız Jaratqan Iye seni bizlerge: «Mısırǵa barıp jasamań», – dep aytıw ushın jibergen joq+. 3Kaldeyler bizlerdi óltirsin yamasa Babiloniyaǵa tutqın etip alıp ketsin dep, bizlerdi olardıń qolına tapsırıw ushın Neriya ulı Barux seni bizlerge qarsı iytermelemekte+.

4Solay etip, Qareax ulı Yuxanan, áskerbasılar hám pútkil xalıq Jaratqan Iyeniń Yahudada qalıw tuwralı aytqan buyrıǵına qulaq aspadı. 5Yahudada jasaw ushın tarap ketken jerlerinen qaytıp kelgen yahudiylerdiń aman qalǵanlarınıń hámmesin Qareax ulı Yuxanan hám áskerbasılar ertip ketti. 6Bulardan tısqarı, olar babilonlı saqshılar baslıǵı Nabuzaradannıń Shafannıń aqlıǵı Axiqam ulı Gedaliyanıń qasında qaldırıp ketken adamlarınıń hámmesin: erkek hám hayallardı, balalardı, patshanıń qızların, Eremiya payǵambardı hám Neriya ulı Baruxtı ózleri menen alıp ketti+. 7Olar Jaratqan Iyege qulaq aspay, Mısır jerine ketip, Taxpanxeske jetip keldi+.

8Taxpanxeste Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:

9– Qolıńa úlken taslardı alıp, olardı Taxpanxestegi faraonnıń sarayınıń kirer awzındaǵı gerbishler arasına kóm. Bunı yahudiylerdiń kóz aldında isle. 10Keyin olarǵa ayt: «Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Mine, Men Babiloniya patshası qulım Nabuxodonosordı bul jerge alıp kelip, onıń taxtın mına kómilgen taslar ústine ornataman. Nabuxodonosor patshalıq shatırın usı taslardıń ústine tigedi+. 11Ol kelip, Mısırdı wayran qıladı. Táǵdirine ólim jazılǵan óledi, táǵdirine súrgin jazılǵan súrginge ketedi, táǵdirine qılısh jazılǵan qılısh penen shabıladı+. 12Babiloniya patshası Mısır qudaylarınıń butxanalarına ot qoyadı, butlardı jandıradı, bazıların ózi menen alıp ketedi. Shopan tonın búrgeden tazalaǵanday, Mısırdı da solay tazalaydı. Keyin ol jerden aman-esen shıǵıp ketedi+. 13Ol Mısır jerindegi Quyash qudayınıń butxanasındaǵı Quyash qudayına arnap qoyılǵan kiyeli taslardı buzıp, Mısır qudaylarınıń barlıq butxanaların órtep jiberedi».

44

Jaratqan Iyeniń Mısırdaǵı yahudiylerge jollaǵan xabarı

44^1Mısırdıń Migdol, Taxpanxes, Nof qalalarında hám Patrus wálayatında jasaǵan barlıq yahudiyler haqqında Eremiyaǵa Jaratqan Iyeden sóz tústi:+

2– Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Sizler Erusalim hám Yahudanıń barlıq qalalarına Men jawdırǵan apatshılıqlardıń hámmesin kórdińler. Mine, házir olar bosap qalǵan, olarda hesh kim jasamaydı. 3Olar ózleri de, sizler de, sizlerdiń ata-babalarıńız da bilmegen basqa qudaylarǵa arnap tútetki tútetip, xızmet etip, ózleriniń jawız isleri menen Meniń ǵázebimdi keltirdi+. 4Men sizlerge qullarım bolǵan payǵambarlardıń hámmesin qayta-qayta jiberip: „Men jek kóretuǵın bul jerkenishli islerdi islemeń“, – dep ayttırdım+. 5Biraq olar tıńlamadı, qulaq aspadı. Jawız islerinen qaytpadı, basqa qudaylarǵa arnap tútetki tútetiwin dawam ete berdi. 6Sonda qáhárim hám ǵázebim tógilip, Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde lawlap jandı. Házir kórip turǵanıńızday, olar qarabaqanaǵa hám shólge aylandı.

7Endi Izraildıń Qudayı, Álemniń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: Ne ushın bul awır nárselerdi basıńızǵa túsirmekshisiz? Yahudadan kelgen erkek, hayal, bala hám bópelerdiń basına jetip, ózińizden keyin tuqım qalmaw ushın ba? 8Ne ushın ózińiz jasaw ushın kelgen Mısır jerinde basqa qudaylarǵa tútetki tútetip, qoldan islegen butlarıńız benen Meni ǵázeplendirip atırsız? Ózińizdi qurtıp, jer betindegi barlıq xalıqlardıń ǵarǵısına ushırap, nasaqqa qalıw ushın ba? 9Yahuda jerinde, Erusalim kóshelerinde ata-babalarıńızdıń, Yahuda patshalarınıń, olardıń hayallarınıń, ózlerińizdiń hám hayallarıńızdıń islegen jaman islerin umıttıńız ba+? 10Olar bul kúnge deyin táwbe qılmadı, qorqpadı, sizlerge hám ata-babalarıńızǵa bergen Nızamım hám qaǵıydalarım boyınsha jasamadı.

11Sonlıqtan Izraildıń Qudayı, Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men ústińizge apatshılıq jawdırıp, Yahuda xalqın pútkilley joq qılıwǵa qarar ettim. 12Mısırǵa kelip, usı jerde jasap qalıwǵa qarar qılǵan yahudiylerdiń aman qalǵanların qolǵa alaman, hámmesi Mısır jerinde qulap, joq qılınadı, qılıshtan hám ashlıqtan ólip ketedi. Kishkenesinen úlkenine deyin qılıshtan hám ashlıqtan óledi. Olar ǵarǵısqa ushırıp, qorqınıshlı kóriniske aylanadı, náletlenip, nasaqqa qaladı+. 13Erusalimdi jazalaǵanımday, Mısır jerinde jasap atırǵanlardı da qılısh, ashlıq hám illet penen jazalayman+. 14Jasaw ushın Mısırǵa kelgen yahudiylerdiń aman qalǵanlarınıń hesh biri qutılıp, tiri qalıp, Yahudaǵa qayta almaydı. Ol jerge qaytıp barıp jasawdı jan-táni menen qálese de, bir-eki qashqınnan basqa hesh kim qaytıp bara almaydı».

15Hayallarınıń basqa qudaylarǵa tútetki tútetkenin bilgen barlıq erkekler, sol jerde turǵan barlıq hayallar, úlken jámáát – Mısırdıń Patrus wálayatında jasap atırǵan pútkil xalıq Eremiyaǵa bılay dedi:

16– Bizler seniń Jaratqan Iyeniń atınan aytqan sózlerińe qulaq salmaymız+. 17Bizler hámmesin ózimiz bergen antqa say isleymiz: Aspan xanshasına tútetki tútetemiz, oǵan arnap ishimlik sadaqasın quyamız. Bizler ózlerimiz, ata-babalarımız, patshalarımız hám hámeldarlarımız Yahuda qalalarında, Erusalim kóshelerinde neler qılǵan bolsaq, sonı qılamız. Sol waqıtta toyıp jep, abadan turmıs keshirip, jamanlıq kórmegen edik+. 18Biraq Aspan xanshasına tútetki tútetip, oǵan arnap ishimlik sadaqaların quyıwdı toqtatqanımızdan beri, jetispewshilikten basımız shıqpaydı, qılıshtan hám ashlıqtan qırılıp atırmız.

19Hayallar da bılay dedi:

– Bizlerdiń Aspan xanshasına tútetki tútetip, ishimlik sadaqasın usınǵanımızdan, onıń kórinisinde, oǵan arnap shórekler japqanımızdan kúyewlerimizdiń xabarı joq dep oylaysız ba?

20Sonda Eremiya pútkil xalıqqa, oǵan juwap bergen erkekler menen hayallarǵa bılay dedi:

21– Sizler ózlerińiz, ata-babalarıńız, patshalarıńız, hámeldarlarıńız, úlke xalqı Yahuda qalalarında hám Erusalim kóshelerinde tútetki tútetkenińizdi Jaratqan Iye umıtıp ketti deysiz be? Yamasa bul Onıń júregine jetip barmadı dep oylaysız ba? 22Jaratqan Iye islegen jaman hám jerkenishli islerińizge artıq taqat qıla almaǵanı sebepli, házir elińiz wayran bolıp, qorqınıshlı kóriniske aylandı, ǵarǵısqa ushırap adamsız qańırap qaldı+. 23Butlarǵa arnap tútetki tútetip, Jaratqan Iyege qarsı gúna isledińiz. Onıń dawısına qulaq salmadıńız, Onıń Nızamına, qaǵıydalarına hám shártlerine say jasamadıńız. Sonlıqtan búgin kórip turǵan apatshılıq basıńızǵa tústi+.

24Eremiya pútkil xalıqqa hám hayallarǵa jáne bılay dedi:

– Mısır jerindegi yahudiylerdiń hámmesi, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań! 25Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Sizler hayallarıńız benen birge: „Aspan xanshasına tútetki tútetip, oǵan ishimlik sadaqasın quyamız“, – dep ishken antlarımızdı sózsiz orınlaymız dep, awzıńız benen aytıp, qolıńız benen isledińiz. Yaqshı, aytqanıńızdı qılıń, ishken antlarıńızdı orınlań!»

26Endi Mısır jerinde jasap atırǵan pútkil yahudiyler, Jaratqan Iyeniń sózin tıńlań: «Men Ózimniń ullı atım menen ant ishemen, – deydi Jaratqan Iye, – pútkil Mısır boylap jasap atırǵan yahudiylerdiń hesh biri bunnan bılay Meniń atımdı tilge almaydı, „Quday Iye haqı“ dep ant ishpeydi. 27Men jaqsılıq emes, al jamanlıq keltiriw ushın olardı qadaǵalap turaman. Mısırdaǵı yahudiylerdiń birde birewi qalmaǵansha, qılıshtan hám ashlıqtan qırılıp baradı+. 28Qılıshtan aman qalǵan júdá az sanlı yahudiyler Mısırdan Yahuda jerine qaytıp baradı. Sonda Mısırda jasaw ushın kelgenlerden aman qalǵanlar kimniń sóziniń júzege asatuǵının, yaǵnıy Meniń sózim be yamasa olardiki me, bunı bilip aladı+. 29Meniń sizlerdi usı jerde jazalawım, sizler ushın nıshan boladı, – deydi Jaratqan Iye. Sonda Meniń sizlerge aytqan sózimniń orınlanatuǵının bilip alasız.

30Jaratqan Iye bılay deydi: Yahuda patshası Sedekiyanı onıń janında qastı bolǵan dushpanı Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń qolına bergenim sıyaqlı, Mısır patshası faraon Xofranı da onıń janında qastı bolǵan dushpanlarınıń qolına beremen»+.

45

Jaratqan Iyeniń Baruxqa aytqan sózi

45^1Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Neriya ulı Barux Eremiyanıń awzınan mına sózlerdi kitapqa jazıp otırǵanda, Eremiya payǵambardıń Baruxqa aytqan sózi:+

2– Barux, Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye saǵan bılay deydi:+

3«Sen: „Sorım qurısın! Óytkeni Jaratqan Iye dártime qayǵı-hásiret qostı, ıńqılday berip sharshadım, hesh tınıshlıq tappay atırman“, – deyseń». 4Jaratqan Iye maǵan Baruxqa bılay dep ayt dedi: «Mına pútkil jer júzinde qurǵanımdı qırıp taslayman, ekkenimdi suwırıp taslayman. 5Sen óziń ushın ullı nárselerdi izleyseń be? Izleme, sebebi Men pútkil adamzattıń basına apatshılıq jawdıraman, – deydi Jaratqan Iye. – Al saǵan hámme jerde, qayaqqa barsań da janıńdı ózińe olja qılaman»+.

46

Mısır tuwralı payǵambarshılıq

46^1Eremiya payǵambarǵa milletler haqqında Jaratqan Iyeden sóz tústi+.

2Mısır tuwralı xabar: Yahuda patshası Ioshiya ulı Ehoyakimniń patshalıǵınıń tórtinshi jılında Babiloniya patshası Nabuxodonosor Evfrat dáryasınıń jaǵasındaǵı Karkemishte Mısır patshası faraon Nexonıń ordasın qırǵınǵa ushırattı+.

3«Qalqanlardı tayarlap, sawashqa kirisiń!

4Atlarıńızdı ertlep, atlarǵa miniń!

Duwlıǵańızdı kiyip, sapqa diziliń!

Nayzalardı egep, sawıtlardı kiyiń!

5Men ne kórip turman?

Olar qorqıp, sheginip atır,

Jawıngerleri jeńilip,

Artına qaramay, qashıp baratır.

Hár tárepten qorqınısh biylep alǵan,

– deydi Jaratqan Iye. –+

6Júyrik qashıp qutıla almas,

Batır qashıp kete almas.

Arqada, Evfrat dáryası boyında,

Olar súrnigip, jıǵıladı.

7Nil kibi tasıp,

Suwları burqasınlaǵan dáryaday bolǵan kim?

8Nil kibi tasıp,

Suwları burqasınlaǵan dáryaday bolǵan bul – Mısır.

Ol: „Tasıp, dúnya júzin qaplayman,

Qalanı turǵınları menen joq qılaman“, – deydi.

9Háy, atlar, alǵa basıń!

Háy, arbalar, jel bolıp ushıń!

Márt jawıngerler hújimge ótsin:

Xabashstan áskerleri, Put qalqanshıları,

Sheber sarıjayshı Lud áskerleri.

10Bul kún Iyeniń, Álemniń Jaratqan Iyesiniń kúni.

Bul kún Onıń dushpanlarınan ósh alınatuǵın tólem kúni.

Qılısh toyǵansha,
Qanǵa shóli qanǵansha jalmaydı.
Evfrat dáryasınıń arqasındaǵı jerlerde,

Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi ushın qurbanlıq boladı+.

11Háy, pák qız Mısır,

Giladqa barıp, málhám al.

Qansha dári ishseń de, biypayda,

Seniń dártińe dawa joq+.

12Shermendeligińdi milletler esitti,

Jer beti páriyadıńa toldı.

Ásker áskerge dúgisip,

Ekewi de jerge quladı»+.

13Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń urısıw ushın Mısır eline keletuǵını tuwralı Eremiya payǵambarǵa Jaratqan Iye mına sózdi ayttı:

14«Mısırda járiyalań, Migdolda jar salıń,

Nofta hám Taxpanxeste esittirip, bılay deń:

„Turıp, tayarlanıń,

Qılısh dógeregińizdegilerdi qırıp taslaydı“+.

15Ne ushın qudayıń Apis qashtı?

Buǵań ne ushın ayaqta tura almadı?

Sebebi Jaratqan Iye onı jer menen jeksen etti.

16Ol jıǵılǵanlardı kóbeytti,
Olar bir-biriniń ústine jıǵılıp atırıp:
„Bol tez, zalımnıń qılıshınan qashıp,

Óz xalqımızǵa, tuwılǵan mákanımızǵa qaytayıq!“ – deydi+.

17Ol jerde bolsa: „Mısır patshası faraon tek maqtanshaq,

Ol pursattı qoldan shıǵardı“, – deydi+.

18Atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patsha bılay deydi:

Óz tiriligim haqı ant ishemen:

Tawlar arasında Tabor tawı qanday bolsa,

Teńiz jaǵasındaǵı Karmel tawı qanday bolsa,

Sizlerge kiyatırǵan dushpan da sonday+.

19Háy, qız Mısırdıń turǵınları!

Túyinshigińizdi túyip, súrginge tayarlanıń.

Nof wayran bolıp,

Adamsız húwlep qaladı+.

20Mısır júdá sulıw qashar,

Biraq arqanıń sonaları japırılıp oǵan ushıp keledi+.

21Onıń jallanba áskerleri,
Baqqı tanaday bolsa da,
Sheginip, birlikte izge qashadı,
Olardıń jerinde tura almaydı.

Sebebi olardıń apatshılıqqa ushıraytuǵın kúni,

Jazalanatuǵın waqtı jetip keldi.
22Dushpannıń kúshli ordası jaqınlaǵan sayın,
Mısır jılanday ısıldaydı.
Otın shabatuǵın adamlarday,
Dushpan baltalar menen keledi.
23Tıǵız toǵayday bolsa da,
Onı shawıp taslaydı,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olar shegirtkelerden de kóp,
Esapsız, san-sanaqsız.
24Qız Mısır shermende bolıp,
Arqa xalqınıń qolına beriledi»+.

25Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: «Men No qalasınıń qudayı Amondı, faraondı, Mısır menen onıń qudayların, patshaların hám faraonǵa úmit baylaǵanlardı jazalayman+. 26Olardı olardıń janında qastı bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń hám onıń qullarınıń qolına beremen. Bunnan keyin, Mısırda burınǵıday jáne xalıq jasaydı», – deydi Jaratqan Iye+.

Jaratqan Iye Óz xalqın qutqaradı

27«Qulım Yaqıp, sen qorqpa!

Izrail, qáweterlenbe!

Men seni uzaq ellerden,

Urpaqlarıńdı súrgin etilgen jerlerinen qutqaraman.

Yaqıp qaytıp kelip,
Tınısh hám biyqáter ómir súredi,
Hesh kim onı qorqıtpaydı+.
28Qorqpa, qulım Yaqıp!
Men seniń menen birgemen,
– deydi Jaratqan Iye. –
Seni Ózim aralarına jibergen,
Milletlerdiń hámmesin joq qılaman.
Biraq seni joq qılmayman,
Tek ádalatlı túrde jaza beremen,
Jazasız qaldırmayman»+.

47

Filistler tuwralı payǵambarshılıq

47^1Faraon Gazaǵa hújim qılmastan aldın, Jaratqan Iyeden Eremiya payǵambarǵa filistler tuwralı sóz tústi+.

2Jaratqan Iye bılay deydi:
«Arqadan suwlar kóterilip,
Dárya kibi tolıp tasıp,
Jerdi hám onı toltırıp turǵan nárselerdi,
Qalanı hám onda jasaytuǵınlardı basıp ketedi.
Adamlar dad-páriyad qılıp,

Sol jerde jasaytuǵın pútkil xalıq ahıw-nala shegedi+.

3Kúshli atlardıń tuyaqlarınıń dúrsildisinen,
Sawash arbalarınıń tasırlısınan,
Dóńgelekleriniń dawıslarınan,
Qollarında dárman qalmaǵan ákeler,
Balalarına qayırılıp ta qaramaydı.
4Sonday kún keledi,
Pútkil filistler qırıp taslanadı.

Tir menen Sidonnıń sońǵı awqamlasları joq qılınadı.

Jaratqan Iye Kaftor jaǵasınan kelgen filistlerdiń,

Aman qalǵanların joq qıladı+.

5Gaza aza tutıp shashın aldıradı,

Ashkelon únsiz qaladı.

Tiri qalǵan oypatlıq turǵınları!

Qashanǵa deyin ǵam shegip, óz deneńizdi tilkimleysiz?

6„Ah, Jaratqan Iyeniń qılıshı!

Qashan tınısh tabasań?

Qınıńa kir,

Tınıshlanıp, demińdi al!“+

7Jaratqan Iye oǵan buyrıq bergen bolsa,

Ol qalay tınıshlansın?

Jaratqan Iye Óz qılıshın,

Ashkelonǵa hám teńiz jaǵasına jolladı»+.

48

Moab tuwralı payǵambarshılıq

48^1Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi Moab tuwralı bılay deydi:

«Nebonıń sorı qurıp, qarabaqanaǵa aylanadı.

Kiryatayım masqara bolıp, basıp alınadı.

Shermende bolıp, qorǵanı wayran etiledi+.

2Moabtıń dańqı sónedi.

Xeshbonda dushpanları oǵan qarsı joba dúzedi,

„Keliń, bul milletti qurtayıq“, – desedi.

Madmen qalası, seniń sestiń óshedi,

Qılısh seni quwalaydı.

3Xoronayımnan dad-páriyad esitiledi:

„Ullı qırǵınshılıq hám wayranshılıq“.

4Moab quladı,

Balaları shıńǵırıp jılamaqta.

5Ókirip jılawı menen,

Luxit biyikligine kóteriledi,

Xoronayımǵa túsetuǵın jolda,

Qırǵınnıń zarlı dawısın esitedi+.

6Qashıńlar, bas sawǵalańlar!

Shóldegi jıńǵıl putasınday jan saqlańlar+.

7Moab, sen islegen isleriń ushın,

Baylıǵıńa úmit baylaǵanıń ushın qolǵa alınasań.

Ruwxaniyleri hám hámeldarları menen,
Kemosh súrgin etiledi+.
8Jaratqan Iyeniń aytqanınday,
Hár bir qalanı qırıp taslawshı keledi,
Birde bir qala aman qalmaydı,
Oypatlıq nabıt boladı,
Tegislik jer menen jeksen boladı+.
9Moabqa qábir tasın qoyıń,
Onıń qalaları shólge aylanadı,
Ol jerde hesh kim jasamaydı.
10Jaratqan Iyeniń tapsırǵan isin,
Nemquraydı orınlaǵanǵa,

Onıń qılıshın qan tógiwden toqtatqanǵa nálet jawsın!

11Moab jaslıǵınan biyqáterlikte,

Tındırılǵan sharaptay tınısh jasadı.

Onı ıdıstan ıdısqa quymadı,

Súrginge alıp ketpedi.

Sonlıqtan onıń dámi saqlanıp qalǵan,

Xosh iyisi ózgermegen+.

12Biraq onı ıdıstan ıdısqa ózgertetuǵın adamlardı jiberetuǵın kúnler keledi, – deydi Jaratqan Iye. – Onı tógedi, ıdısların bosatadı hám gúzelerin shıl-párshe etedi. 13Izraildıń ózleri isengen Beyt-El sebepli uyatqa qalǵanınday, Moab ta Kemosh sebepli uyatqa qaladı+.

14Sizler qalayınsha: „Bizler márt jawıngerlermiz,

Sawashqa tayar batırlarmız“, – deysiz.
15Moab wayran qılınadı,
Qalaları basıp alınadı,
Saylandı jigitleri qırıp taslanadı, – deydi,
Atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patsha+.
16Moabqa qırǵın jaqınlaspaqta,
Apat oǵan jeldey ushıp kelmekte.

17Aynalasında jasaytuǵınlar ol ushın jılańlar,

Onıń atın biletuǵınlar joqlaw aytıp:

„Wah, qúdiretli hasa,

Dańqlı tayaq qalay sındı?“ – deńler.

18Qız Dibon turǵınları!

Saltanatlı ornıńızdan túsip,

Qurǵaq jerde otırıń.

Moabtı qırǵın qılǵan sizlerge kelip,

Qorǵanlarıńızdı wayran qıladı+.

19Aroer turǵınları!

Jol jaǵasında turıp, názer salıń,

Qashqan erkekten hám qutılǵan hayaldan:

„Ne boldı?“ – dep sorań+.

20Moab masqara boldı, joq qılındı!

Páriyad etiń, ókirip jılań!

Moabtıń wayran bolǵanın,

Arnon sayında járiya etiń.

21Tegisliktegi mına qalalar ústinen húkim shıǵarıldı:

Xolon, Yahasa, Mefaat,
22Dibon, Nebo, Beyt-Diblatayım,
23Kiryatayım, Beyt-Gamul, Beyt-Meon,

24Keriyot, Bosra hám Moabtıń uzaq hám jaqın hár bir qalası.

25Moabtıń shaqı sındı, qolı kesildi,
– deydi Jaratqan Iye. –
26Onı más bolǵanınsha ishkiziń,
Sebebi ol Jaratqan Iyege kókirek kóterdi.
Moab óz qusıǵına ózi awnap jatsın,
Adamlarǵa kúlki bolsın+.
27Sen Izraildıń ústinen kúlmediń be?
Ol tuwralı sóz bolsa, bas shayqaytuǵınday,
Ol ne urlıq ústinde uslanıp pa edi+?
28Moab turǵınları!
Qalalarıńızdı taslap,
Jartaslar arasında jasań.
Uyasın úńgirdiń awzına salǵan,
Kepterdey bolıń+.
29Bizler Moabtıń tákabbirligi,
Onıń asa menmenligi,
Órkókirekligi menen bálentpárwazlıǵı,

Maqtanshaqlıǵı hám pańpańlıǵı tuwralı esittik+.

30Men onıń surbetligin bilemen,
– deydi Jaratqan Iye, –
Onıń maqtanǵanları bos, isleri push.
31Sol sebepli Moab ushın zarlap,
Pútkil Moab ushın jılayman,
Kir-Xeres xalqı ushın joqlaw aytaman+.
32Sibmanıń júzimzarları!

Seniń ushın Yazer ushın jılaǵanımnan da kóbirek jılayman.

Seniń shaqalarıń teńizden asıp ótip,

Yazerge deyin sozıldı.

Qırǵın qılıwshı jazǵı jemisińe,

Pisip turǵan júzimińe hújim etti+.

33Moabtıń baǵ-baqshalarınan, atızlarınan,

Shadlıq hám quwanısh tartıp alındı.

Júzim sıǵılatuǵın shuqırlardan,

Aǵatuǵın sharapqa shek qoydım.

Onda endi qosıq aytıp júzim basqılanbaydı.

Shawqım-súren bola beredi,

Biraq ol quwanısh shawqımı emes.

34Olardıń páriyad etip baqırǵan dawısı,

Xeshbonnan Elale hám Yahasqa deyin,

Soardan Xoronayımǵa hám Eglat-Shelishiyaǵa deyin esitiledi.

Hátteki, Nimrim suwları da qurıp qaldı+.

35Men Moabtaǵı sıyınıw orınlarında qurbanlıq bergendi,

Óz qudaylarına tútetki tútetkendi,

Joq qılaman, – deydi Jaratqan Iye.

36Sol sebepli júregim sırnay kibi,

Moab ushın sızlaydı.

Kir-Xeres xalqı ushın,

Júregim sırnay kibi ıńıranadı.

Sebebi olar qolǵa kirgizgen baylıǵınan jurday boldı.

37Hár bir adam shashın aldırıp, saqalın qırqıp,

Qolların tilip jaraqatlap,

Aza kiyimin kiygen+.

38Moabtıń barlıq úshekleri menen maydanlarında,

Ǵalaba jılasqan dawıslar esitiledi.

Sebebi Men Moabtı kereksiz ıdıstay sındırıp tasladım,

– deydi Jaratqan Iye+.

39Wah, Moab qanday shıl-párshe boldı!

Olar qattı baqırıp jılamaqta!

Moab shermendelikten júzin jasırmaqta!

Ol kúlkige qalıp,

Átirapındaǵılar ushın qorqınıshqa aylandı.

40Jaratqan Iye bılay deydi:

Qarań, qanatların Moab ústine jayıp,

Dushpan búrkit kibi ushıp júr+.

41Keriyot qolǵa túsedi,

Qorǵan qalalar basıp alınadı.

Sol kúni Moab jawıngerleriniń júregi,

Tolǵatıp atırǵan hayaldikindey boladı+.

42Moab Jaratqan Iyege qarsı bas kótergeni ushın,

Xalıqlar arasınan joq qılınadı.
43Moab turǵınları!
Seni qorqınısh, shuqır hám duzaq kútpekte,
– deydi Jaratqan Iye. –+
44Qorqınıshtan qashqan shuqırǵa,
Shuqırdan shıqqan duzaqqa túsedi.
Óytkeni Meniń Moabtı,
Jazalaytuǵın jılım keldi,
– deydi Jaratqan Iye. –+
45Haldan tayǵan qashqınlar,
Xeshbonnıń sayasında toqtaydı.
Biraq Xeshbon qalasınan ot,
Sixon patshanıń qalasınan jalın shıǵıp,
Moab elin jandırıp,
Qozǵalańshı xalqın jalmaydı+.
46Moab, sorıń qurısın!
Quday Kemoshtıń xalqı nabıt boldı,
Ullarıń súrginge aydaldı,
Qızlarıń tutqınǵa alındı+.
47Biraq aqırǵı kúnlerde Men Moabtıń,

Abadanshılıǵın qaytarıp beremen», – deydi Jaratqan Iye.

Moabtıń jazası usı jerde juwmaǵına jetedi+.

49

Ammon tuwralı payǵambarshılıq

49^1Jaratqan Iye ammonlar haqqında bılay deydi:

«Izraildıń ulları joq pa?

Onıń miyrasxorı joq pa?

Onda ne ushın Moloxqa tabınatuǵınlar,

Gad urıwınıń jerin iyelep,

Xalqı Gadtıń qalalarında jasap atır+?

2Sonlıqtan sonday kúnler keledi,

– deydi Jaratqan Iye, –

Ammonlardıń bas qalası Rabbaǵa qarsı,

Urıs dabılın qaqtıraman.

Ol úyilgen topıraqqa aylanadı, órteledi.

Sonda Izrail ózlerinen tartıp alınǵanlardı iyeleydi,

– deydi Jaratqan Iye. –+

3Zar jıla, Xeshbon!

Óytkeni Ay qalası qırıp taslandı.

Rabba hayalları páriyad etiń!

Aza kiyimin kiyip, ókirip jılań!

Atızlarda gezip júriń!

Óytkeni ruwxaniyleri hám hámeldarları menen,

Molox súrgin qılınadı+.

4Oypatlıqlarıń menen nege maqtanasań?

Oypatlıqlarıń nabıt boladı.

Biyopa qız, ǵáziynelerińe isenip:

„Maǵan kim hújim ete aladı?“ – dediń+.

5Men Ózim saǵan hámme tárepten,

Qorqınısh jiberemen,

– deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi. –

Sizler quwılıp, tarap qashasız,

Qashqınlardı hesh kim qayta jıynamaydı.

6Biraq bunnan keyin, Men ammonlardıń,

Burınǵı abadanshılıǵın qaytarıp beremen», – deydi Jaratqan Iye+.

Edom tuwralı payǵambarshılıq

7•Edom tuwralı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Temanda endi danalıq joq pa?

Danalarda másláhát qalmadı ma?

Olardıń danalıǵı ǵayıp boldı ma+?

8Dedan turǵınları!

Artıńızǵa qaramay, qashıp,

Úńgirlerge jasırınıń.

Men Esawdı jazalaǵanımda,

Basına apatshılıq jawdıraman+.

9Baǵıńda júzim tergenler,

Azǵantay bolsa da júzim qaldırmas pa edi?

Túnde kelgen urılar,

Keregin urlamas pa edi?

10Biraq Esawdı tır jalańash qılaman,

Sırlı jerlerin áshkara qılaman,

Ol jasırına almaydı.

Onıń urpaqları,

Aǵayin hám qońsıları joq qılınadı,

Ózi de joq boladı.

11Hesh kim: „Jetimlerińizdi qaldırıń,

Olardıń janın saqlayman.

Jesirlerińiz de maǵan úmit baylasın“, – dey almaydı».

12Jaratqan Iye bılay deydi:
«Jaza kesesinen ishiwi kerek bolmaǵanlar da,
Onnan ishkende, sen jazasız qalasań ba?
Yaq, jazasız qalmaysań,
Álbette, onnan isheseń+.
13Óz atım menen ant ishemen,
– deydi Jaratqan Iye, –

Bosra qorqınıshlı kóriniske aylanıp, nasaqqa qaladı,

Shólge aylanıp, ǵarǵısqa duwshar boladı.

Onıń barlıq qalaları máńgi bosap qaladı»+.

14Men Jaratqan Iyeden bir xabar esittim,

Milletlerge jollanǵan jarshı:

«Bir jerge jıynalıp, oǵan qarsı shıǵıń,

Ayaqqa turıp, sawashqa atlanıń!» – dedi.

15«Men seni milletler arasında arzımas,
Adamlar arasında jek kórinishli qılaman.
16Qáweterge túsiwiń hám tákabbir júregiń,
Seni aldadı.
Háy, jartastıń jarıqlarında jasaytuǵın,
Tóbelerdiń biyik shoqqıların iyelegen!
Búrkit kibi uyańdı bálent qursań da,
Seni ol jerden tómenge túsiremen,
– deydi Jaratqan Iye. –+
17Edom qorqınıshlı kóriniske aylanadı.

Ol jerden ótken hár bir adamnıń júregi suwlap,

Apatshılıqları sebepli janı túrshigedi+.

18Sodom menen Gomora hám olardıń átirapındaǵı qalalardıń,

Jer menen jeksen bolǵanı sıyaqlı,
– deydi Jaratqan Iye, –
Edomda da birde bir adam jasamaydı,
Tiri jan qalmaydı+.

19Men Iordan boyındaǵı qalıń toǵaydan,
Jap-jasıl jaylawǵa shıqqan arıslan sıyaqlı,
Edom xalqın ol jerden asıǵıs quwıp shıǵaman.

Men olarǵa patsha beremen, biraq ol olardı qorǵay ala ma?

Sebebi Maǵan teń keletuǵın kim bar?

Mennen kim esap talap qıla aladı?

Qaysı patsha Maǵan qarsı tura aladı?»+

20Sonlıqtan Jaratqan Iyeniń Edomǵa qarsı dúzgen jobasın,

Teman turǵınları ushın niyetlegen maqsetin esitiń:

«Haqıyqatında, súriwdegi eń jası da súyrep ketiledi,

Olardıń jaylawları bosap qaladı+.

21Olardıń qulaǵan dawısınan,

Jer júzi lárzege keledi.

Qıshqırısqan dawısları,

Qızıl teńizge deyin esitiledi.

22Áne, dushpan búrkit kibi joqarı ushıp,

Qanatların Bosranıń ústine jaydı.

Sol kúni Edom áskerleriniń júregi,

Tolǵatqan hayaldıń júregindey boladı»+.

Damask tuwralı payǵambarshılıq

23Damask tuwralı payǵambarshılıq:
«Xamat hám Arpad uyatqa qaldı,
Qorqınıshlı xabardı esitip, qattı muńaydı.
Ruwxı túsip,
Tolqın kóterilgen teńizdey basılmaydı+.
24Damask hálsirep, qasha jóneldi,
Onı qorqınısh biylep aldı.
Tolǵaq tutqan hayalday,
Onı azap hám dárt tuttı+.
25Quwanıshım mákanı bolǵan,
Bul dańqlı qala qalayınsha taslap ketildi?
26Onıń jas jigitleri kóshelerde óledi,
Barlıq áskerleri sol kúni qaza tabadı,
– deydi, Álemniń Jaratqan Iyesi. –+
27Damask diywallarına ot qoyaman,
Ben-Hadad qorǵan qalasın órt jalmaydı»+.

Kedar hám Xasor tuwralı payǵambarshılıq

28Babiloniya patshası Nabuxodonosor basıp alǵan Kedar hám Xasor patshalıqları tuwralı Jaratqan Iye bılay deydi:

«Barıp, Kedarǵa hújim qılıń,

Shıǵıstaǵı xalıqlardı joq qılıń!+

29Olardıń shatırları menen súriwleri tartıp alınadı,

Perdeleri, buyımları, túyeleri talan-taraj qılınadı,

Adamlar way-waylap: „Qáwip dónbekte“, – dep baqırısadı+.

30Xasor turǵınları! Qashıńlar,
Uzaqlarǵa ketińler,
Úńgirlerge jasırınıńlar!
– deydi Jaratqan Iye. –
Sebebi Babiloniya patshası Nabuxodonosor,
Sizler ushın qarar qabıl etti,
Sizlerge qarsı joba dúzdi.
31Barıń, tınısh hám qáwipsiz jasap atırǵan,
Xalıqqa hújim etiń,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olardıń dárwazaları da, támbileri de joq,
Olar jeke jasaydı+.
32Olardıń túyeleri oljalanıp,
Kóp malları qolǵa alınadı.

Tulımshaqların kestirip júretuǵın bul adamlardı,

Tórt tárepke tarqatıp jiberemen,
Hár tárepten olarǵa apat jiberemen,
– deydi Jaratqan Iye. –+
33Xasor máńgige qańırap,
Saǵallar mákanına aylanadı.
Ol jerde birde bir adam jasamaydı,
Tiri jan qalmaydı»+.

Elam tuwralı payǵambarshılıq

34Yahuda patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń baslarında Eremiya payǵambarǵa Elam haqqında sóz tústi+.

35Álemniń Jaratqan Iyesi bılay dedi:
«Elamnıń qúdiretiniń negizi bolǵan,
Sadaǵın sındıraman,

36Aspannıń tórt tárepinen jiberilgen samal menen,

Elamdı tórt tárepke tarqatıp jiberemen.

Elamnan súrgin etilgenlerdiń,

Ayaq baspaǵan jurtı qalmaydı+.

37Elamdı dushpanlarınıń,

Janında qastı bolǵanlardıń aldında albırataman.

Men lawlaǵan ǵázebimdi,
Ústine apat qılıp jawdıraman,
– deydi Jaratqan Iye. –
Olardı pútkilley joq qılmaǵansha,
Izine qılısh salaman+.
38Men taxtımdı Elamǵa ornatıp,
Onıń patshasın hám hámeldarların joq qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
39Biraq aqırǵı kúnlerde Elamǵa,
Abadanshılıǵın qaytarıp beremen»,
– deydi Jaratqan Iye+.

50

Babiloniya tuwralı payǵambarshılıq

50^1Babilon hám kaldeylerdiń jeri haqqında Jaratqan Iyeniń Eremiya payǵambar arqalı aytqan sózi mınaw:+

2«Milletler arasında járiyalap, jar salıń,
Bayraq kóteriń, olarǵa esittiriń,
Hesh nárseni jasırmay aytıń:
„Babilon qolǵa alındı,
Qudayı Bel shermende boldı,
Qudayı Merodax shilpárshe boldı.
Onıń butları masqara boldı,
Músinleri sındırıp taslandı“+.
3Sebebi arqadan bir millet oǵan qarsı shıǵıp,
Onıń jerin shólge aylandıradı.
Ol jerde hesh kim jasamaydı,
Adam da, haywan da onnan qashıp ketedi+.
4Sol kúnleri hám sol waqıtları,
– deydi Jaratqan Iye, –
Izrail xalqı Yahuda xalqı menen birge,
Kóz jas tógip kelip,
Ózleriniń Qudayı Jaratqan Iyeni izleydi+.
5Olar Sionǵa qaray bet burıp,
Oǵan baratuǵın joldı soraydı.

„Keliń, umıtılmaytuǵın máńgilik kelisim dúzip,

Jaratqan Iye menen jarasayıq“, – deydi+.
6Meniń xalqım adasqan qoylarday,
Shopanları olardı adastırıp,
Tawlarǵa aydap jiberdi,
Olar taw-tóbelerde gezip,
Óz órisin umıttı+.
7Qoylarıma dus kelgen olardı jedi,
Dushpanları: „Biz ayıplı emespiz,
Olar haqıyqat órisi bolǵan Jaratqan Iyege,
Ata-babalarınıń úmiti bolǵan,
Jaratqan Iyege qarsı gúna isledi“, – deydi.

8Babilonnan qashıp ketiń,
Kaldeylerdiń jerinen shıǵıp ketiń,
Súriwdi baslap júrgen tekedey bolıń+.
9Mine, Men arqadaǵı ullı milletler toparın,
Babilonǵa qarsı kóterip, alıp kelemen.
Olar Babilonǵa qarsı sap tartıp turadı,
Onı qolǵa aladı.
Oqları mergen áskerdikindey,
Hesh biri bos ketpeydi+.
10Kaldeyler talan-taraj qılınıp,
Onı talaǵanlardıń bári oljaǵa batıp qaladı,
– deydi Jaratqan Iye.

11Háy, miyrasımdı talaǵan babiloniyalılar!

Sizler más bolıp, yoshlandıńlar,

Otlaqtaǵı qasharday sekirip quwanıp,

Ayǵırday kisnedińler.

12Biraq ana jurtıńız uyatqa qaladı,

Kindik qanıńız tamǵan jer ayaq astı boladı.

Ol milletler ishindegi eń áhmiyetsizi bolıp,

Shólge, quw dalaǵa, sahraǵa aylanadı.

13Jaratqan Iyeniń ǵázebinen,

Elsiz bolıp, pútkilley qańırap qaladı.

Babilonnan ótken hár bir adamnıń júregi suwlap,

Apatshılıqları sebepli janı túrshigedi+.

14Háy, sadaqshılar,

Babilon átirapına sap tartıp turıń.

Oǵan oq atıń, oqlardı ayamań,

Sebebi ol Jaratqan Iyege qarsı gúna isledi+.

15Hámme tárepten qalaǵa qaray baqırıń!

Ol táslim boldı, minaraları quladı,

Diywalları jer menen jeksen boldı.

Bul Jaratqan Iyeniń óshi, onnan ósh alıń,

Ózi ne islegen bolsa, ózine de sonı isleń+.

16Babiloniyada egin ekkendi,

Oraq waqtında oraqshını da joq qılıń.

Dushpan qılıshınan qashıp,

Hár bir adam óz xalqına qaytsın,

Óz watanına qashıp barsın»+.

Izraildıń qayta tikleniwi

17«Izrail arıslanlar quwıp,
Súriwden ayırılıp qalǵan qoyǵa uqsaydı.
Dáslep onı Assiriya patshası jalmadı,
Al mına, onıń súyegin kemirgen sońǵısı,
Babiloniya patshası Nabuxodonosor boldı+.
18Sonlıqtan Izraildıń Qudayı,
Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

Men Assiriya patshasın qalay jazalaǵan bolsam,

Babiloniya patshası menen onıń elin de solay jazalayman+.

19Izraildı jáne óz órisine qaytaraman,
Ol Karmelde, Bashanda otlap,
Efrayım tawlarında hám Giladta toyıp júredi+.
20Sol kúnleri hám sol waqıtta,
– deydi Jaratqan Iye, –
Izraildıń ayıbı izlenedi,
Biraq hesh bir ayıp tabılmaydı.
Yahudanıń gúnası izlenedi,
Biraq onnan hesh bir gúna tabılmaydı.
Men aman qaldırǵanlarımdı keshiremen»+.

Jaratqan Iyeniń Babiloniyanı jazalawı

21«Meratayım jerine hám Peqod[*] xalqına hújim qılıńlar.

Olardı qırıp, tolıq joq qılıń,
– deydi Jaratqan Iye. –
Ózińe buyırǵanlardıń hámmesin orınla+.

22Babiloniyada urıs shawqımı hám ullı wayranshılıq!+

23Pútkil dúnyanı toqpaqlap ezgen Babiloniya,
Endi qanshelli sınıp, maydalandı!
Ol milletler arasında,
Qanday qorqınıshlı kóriniske aylandı!+
24Men saǵan duzaq qurdım,
Babilon, sen bilmey, oǵan tústiń.
Jaratqan Iyege qarsı shıqqanıń ushın,
Sen tabıldıń hám tutqınǵa alındıń.
25Iyeniń, Álemniń Jaratqan Iyesiniń,

Kaldeylerdiń jerinde isleytuǵın isi bolǵanı sebepli,

Jaratqan Iye zat saqlaytuǵın bólmesin ashıp,

Onnan ǵázep quralların shıǵardı+.

26Babilonǵa hár tárepten hújim qılıń.

Onıń dárwazaların ashıń,

Qaladaǵınıń hámmesin úyin-úyin qılıp jıynap,

Pútkilley joq qılıń.

Onnan hesh nárse qaldırmań.

27Barlıq batırların óltiriń,

Qırıp taslań.

Olardıń sorı qurısın!

Óytkeni olardıń kúni keldi,

Jaza alatuǵın waqtı jetti.

28Babiloniyadan qashıp qaytıp kelgenlerdiń dawısı esitiledi.

Olar Sionǵa kelip,

Qudayımız Jaratqan Iyeniń óshin,

Óz Ibadatxanası ushın alǵan óshin járiyalamaqshı+.

29Sarıjayshılardı, oq atatuǵınlardıń hámmesin,

Babilonnıń qarsısına shaqırıń.

Qalanı qorshawǵa alıń,

Hesh kim qutılıp kete almasın.

Islegen isine jarasa qaytarıń,

Ózi ne islegen bolsa, ózine de sonı isleń.

Sebebi ol Izraildıń Muxaddesine,

Jaratqan Iyege qarsı kókirek kóterdi+.

30Sonlıqtan jas jigitleri kóshelerde ólip,

Barlıq áskerleri sol kúni qaza tabadı, – deydi Jaratqan Iye+.

31Háy, tákabbir, Men saǵan qarsıman,

– deydi Iye, Álemniń Jaratqan Iyesi. –

Seniń kúniń keldi, Men seni jazalaytuǵın waqıt jetti.

32Tákabbir súrnigip jıǵıladı,

Onı hesh kim ornınan turǵızbaydı.

Onıń qalalarına ot qoyaman,

Dógeregindegilerdiń hámmesin ot jalmaydı»+.

33Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Izrail menen Yahuda da jábir shekpekte,

Tutqınǵa alǵanlardıń hámmesi olardı bekkem uslap,

Azat qılıwdan bas tartpaqta+.

34Biraq olardıń ámeńgeri kúshli,

Onıń atı Álemniń Jaratqan Iyesi,

Ol Izraildıń isin jaqlaydı.

Jer júzine tınıshlıq,

Al Babiloniya turǵınlarına zobalań beredi.

35Kaldeylerge qılısh dónsin!
– deydi Jaratqan Iye. –
Babilon turǵınlarına,

Basshılarına hám danıshpanlarına qılısh dónsin!

36Jalǵan payǵambarlarına qılısh dónsin!

Olar aqmaqlıq qılmaqta!

Áskerlerine qılısh dónsin!

Olar nabıt bolmaqta!

37Atlarına, sawash arbalarına,

Basqa milletlerden jallap alǵan áskerlerine qılısh dónsin!

Olar hayal sıyaqlı hálsiz boladı.
Onıń ǵáziynesine qılısh dónsin!
Olar talan-taraj boladı+.
38Qurǵaqshılıq baslanıp,
Suwlar tartılıp, qurıp qalsın,
Óytkeni bul jer butlar mákanı.
Qorqınıshlı butlar sebepli,
Adamlar aqıldan azdı+.
39Endi ol jerde jabayı haywanlar,
Sırtlanlar hám úkiler jasaydı.
Onda adam jasamaydı,
Áwladtan-áwladqa hesh kim ayaq baspaydı+.
40Sodom menen Gomoranıń,
Olardıń átirapındaǵı qalalardıń,
Jer menen jeksen bolǵanı sıyaqlı,
Ol jerde de birde bir adam jasamaydı,
Tiri jan qalmaydı, – deydi Jaratqan Iye+.

41Mine, arqadan bir xalıq kiyatır.

Dúnyanıń shetinen bir ullı millet,

Sonday-aq kóplegen patshalar ayaqqa turmaqta+.

42Olar oq jay hám semser menen qurallanǵan,

Ózleri de jawız hám rehimsiz.

Atlarǵa minip shawǵan sesti,

Teńiz sıyaqlı shuwıldaydı.

Qız Babilon! Saǵan hújim qılıw ushın,

Olar bir adamday sap tartıp turadı.

43Babiloniya patshası olar haqqında esitkende,

Qollarında mádar qalmadı.

Tolǵaq tutqan hayal kibi,

Onı qayǵı-azap biylep aldı+.

44Men Iordan boyındaǵı qalıń toǵaydan,
Jap-jasıl jaylawǵa shıqqan arıslan sıyaqlı,
Olardı sol jerden asıǵıs quwıp shıǵaman.

Men olarǵa patsha beremen, biraq ol olardı qorǵay ala ma?

Sebebi Maǵan teń keletuǵın kim bar?

Mennen kim esap talap qıla aladı?

Qaysı patsha Maǵan qarsı tura aladı?»+

45Endi, Jaratqan Iyeniń Babilonǵa qarsı dúzgen jobasın,

Kaldeylerdiń jeri ushın niyetlegen maqsetin esitiń:

«Haqıyqatında, súriwdegi eń jası da súyrep ketiledi,

Olardıń jaylawları bosap qaladı+.

46„Babilon basıp alındı!“ – dep baqırǵanda,

Jer júzi lárzege keledi.

Qıshqırısqan dawısları,

Milletler arasınan esitiledi».

51

51^1Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men Babilon hám Leb-Qamay[*] turǵınların,

Nabıt qılatuǵın dawıl turǵızaman+.

2Babilonǵa jat jerlilerdi jiberemen.

Onı biydayday suwırıp, elin bosatıp taslaydı.

Apatshılıq kúni oǵan ján-jaqtan hújim qıladı.

3Sarıjayshılardıń sarıjayın tartıwına,

Sawıtların kiyip tayar turıwına jol qoymań.

Babilonnıń jasların ayamań,

Onıń láshkerlerin tolıq qırıp taslań.

4Qaza tapqanlar kaldeylerdiń elinde,

Óltirilgenler kóshelerde jatadı»+.

5Izrail hám Yahuda eli,
Izraildıń Muxaddesi aldında,
Gúnaǵa batqan bolsa da,
Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi,
Olardı tárk etpedi+.
6Babilonlılar arasınan qashıń,
Hár kim óz janın qutqarsın.
Onıń qılmısı sebepli nabıt bolmań.
Sebebi Jaratqan Iye Babilonnan ósh almaqta,
Qılmısına jarasa jaza bermekte+.
7Babilon Jaratqan Iyeniń qolında,
Pútkil dúnyanı más qılǵan,
Altın kese sıyaqlı edi.
Milletler onıń sharabınan iship,
Aqılınan azdı+.
8Babilon qulap, shıl-párshe boldı.
Ol ushın jılań,
Jarasına málhám jaǵıń,
Bálkim, jazılıp qalar!+

9Biz Babilonǵa shıpa bermekshi boldıq,

Ol shıpa tappadı.

Onı taslap, hámme óz watanımızǵa keteyik.

Oǵan shıǵarılǵan húkim kóklerge jetti,

Bultlarǵa deyin kóterildi.

10Jaratqan Iye bizdi aqladı,
Barıp, Qudayımız Jaratqan Iyeniń islerin,
Sionda járiya qılayıq.

11Oqlardı ushqırlap, oq qaltalardı toltırıń.

Jaratqan Iye Midiya patshalarınıń ruwxın qozǵadı.

Niyeti Babilondı joq qılıw edi.

Usılay, Jaratqan Iye Óziniń óshin,

Ibadatxanasınıń óshin aladı+.

12Babilon diywallarına qarsı bayraq kóteriń,

Baqlawshılardı kúsheytiń, gúzetshiler qoyıń,

Buqqılardı tayarlań.

Jaratqan Iye maqsetlerin ámelge asıradı,

Babilon turǵınlarına aytqanların orınlaydı.

13Mol suwlar boyında,

Bay ǵáziynege iye bolǵan xalıq!

Seniń aqırıń jetti,

Ájeliń keldi+.

14Álemniń Jaratqan Iyesi Ózi haqı ant ishti:

«Seni top-top shegirtkedey bolǵan,

Áskerlerge toltıraman.

Olar jeńis dawrıǵın saladı»+.

Jaratqan Iyege alǵıs-maqtaw

15Ol Óz qúdireti menen jerdi jarattı,
Danalıǵı menen dúnyanı qurdı,
Aqılı menen kóklerdi jaydı+.
16Ol gúrkiregende kóktegi suwlar shuwıldaydı,
Ol jerdiń tórt tárepinen bultlardı kóteredi,
Jawın jawdırıw ushın shaqmaq shaqtırıp,
Saqlap qoyǵan jerinen samal estiredi+.
17Hámme adam aqmaq hám bilimsiz,

Hár bir zerger soqqan butları sebepli uyatqa qaladı.

Olardıń músinleri qoldan soǵılǵan, olarda jan joq+.

18Olar paydasız, masqarapazdıń isi,

Jazalaǵan waqıtta-aq joq boladı.

19Biraq Yaqıptıń Qudayı olarǵa uqsamaydı,

Ol pútkil barlıqtı jaratqan Quday.

Izrail urıwı – Onıń miyrası,

Onıń atı – Álemniń Jaratqan Iyesi+.

Babilonnıń qıyralıwı

20«Babilon, sen Meniń shoqmarım ediń,
Sen arqalı milletlerdi qırıp,
Patshalıqlardı wayran qıldım+.

21Sen arqalı atlar menen ondaǵı shabandozlardı,

Sawash arbaları menen arbakeshlerdi qırdım.
22Sen arqalı erkekler menen hayallardı,
Ǵarrılar menen jaslardı,
Jigitler menen qızlardı qırdım.
23Sen arqalı shopandı hám onıń súriwin,
Diyxandı hám onıń jer aydaytuǵın ógizin,
Húkimdarları menen hámeldarların qırdım.

24Babilonnıń hám pútkil kaldeylerdiń,
Sionda islegen barlıq jawızlıqların,
Sizlerdiń kóz aldıńızda ózlerine qaytaraman,
– deydi Jaratqan Iye. –
25Háy, wayran etiwshi taw,
Pútkil dúnyanı qıyratqan taw!
Men saǵan qarsıman!
– deydi Jaratqan Iye. –
Qolımdı sozıp,
Seni jartastan qulatıp,
Janıp ketken tawǵa aylandıraman.
26Sennen múyeshke qoyılatuǵın tas ta,
Tiykar tas ta alınbaydı.
Máńgige qańırap qalasań,
– deydi Jaratqan Iye».

27Sol jerde bayraq kóterip,
Milletler arasında kárnay shalıń,
Milletlerdi Babilonǵa qarsı urısqa tayarlań.
Ararat, Minniy hám Ashkenaz patshalıqların,
Babilonǵa qarsı toplań.
Oǵan qarsı sárkárda tayınlap,
Atlardı shegirtkedey ústine bastırıń+.
28Babilonǵa qarsı urısıwǵa milletlerdi,

Midiya patshaların, onıń húkimdarları menen hámeldarların,

Olardıń qol astındaǵı barlıq ellerdi tayarlań+.

29Jer titirep, qaltıramaqta.

Óytkeni Babilondı adamsız shólge aylandırıw haqqındaǵı,

Jaratqan Iyeniń niyeti ámelge aspaqta+.
30Babilon batırları sawashtan waz keship,
Óz qorǵanlarında otır.
Kúshi ketip, hayalday bolıp qalǵan.
Olardıń jayları órtelip,
Qapı ilgishleri sındırıldı+.
31Shabarman izinen shabarman,
Xabarshı izinen xabarshı kelip,
Babiloniya patshasına mına xabardı bildirdi:
«Qala hámme tárepten basıp alındı,
32Dárya ótkelleri qolǵa alındı,
Qamıslı batpaqlar órteldi,
Áskerlerdi qorqınısh biyledi».

33Izraildıń Qudayı Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Orım waqtında qırman qalay aydalatuǵın bolsa,

Qız Babilon da solay qılınadı.

Tez arada sol waqıt keledi»+.

34«Babiloniya patshası Nabuxodonosor,
Meni jalmap, albırattı,
Bos ıdısqa aylandırıp qoydı.
Aydarhaday jutıp,
Qarnın lázzetli zatlarıma toltırdı,
Keyin qusıp tasladı+.

35Bizlerge hám jerleslerimizge islengen zorlıq,

Babilonnıń basına tússin», – deydi Sion turǵınları.

«Tógilgen qanımızdıń qunı,

Kaldeylerden talap etilsin», – deydi Erusalim.

36Sonlıqtan Jaratqan Iye bılay deydi:

«Men seniń isińdi jaqlap,

Seniń ushın ósh alaman.

Teńizin qurǵatıp,

Suw bulaqların qurıtaman+.

37Babilon tas úyindisine,

Saǵallar mákanına aylanadı.

Qorqınıshlı hám jandı túrshiktiretuǵın kóriniske aylanıp,

Kúlkige qaladı.
Ol jerde hesh kim jasamaydı+.
38Babilon xalqı arıslanday aqıradı,
Arıslan balasınday qańsılaydı+.
39Sonda, ishteyi ashılǵanda,
Men olarǵa zıyapat qurıp beremen.
Yoshlanıp, máńgilik uyqıǵa ketip,
Hesh waqıt oyanbasın dep,
Olardı más qılaman,
– deydi Jaratqan Iye. –
40Olardı toqlı, qoshqar hám serke kibi,
Soyıwǵa alıp baraman.

41Wah, Sheshax[*] basıp alınadı!

Pútkil dúnyanıń saltanatı qolǵa alınadı!

Wah, milletler arasında Babilon qorqınıshlı kóriniske aylanadı!

42Babilondı teńiz qaplap,
Tuwlaǵan tolqınları onı bastıradı.
43Onıń qalaları qańırap,
Quw dalaǵa, shólge aylanadı,
Hesh kim jasamaytuǵın,

Adam balası ol arqalı ótpeytuǵın jer bolıp qaladı+.

44Babilon qudayı Beldi jazalap,

Jutqanların qustıraman.

Endi milletler oǵan kelmeytuǵın boladı,

Babilon diywalları qulaydı+.

45Xalqım Meniń! Olardıń arasınan shıǵıp,
Jaratqan Iyeniń lawlaǵan ǵázebinen,
Janıńızdı saqlap qalıń+.
46Elde tarqalǵan mısh-mıshlardan,
Júregińiz artqa tartıp, qorqpasın.
Bıyıl bir gáp tarqalsa,
Kelesi jılı basqası tarqaladı.
Eldegi zorabanlıq,
Patshalar arasındaǵı urıs haqqında,
Mısh-mıshlar tarqaladı.
47Sonday kúnler kiyatır,
Men Babilonnıń butların jazalayman.
Pútkil úlke uyatqa qalıp,
Óli deneleri onıń ortasında jayrap jatadı+.
48Arqadan joq qılıwshı,
Babilonǵa hújim etkende,
Aspan, jer hám ondaǵılardıń hámmesi,
Babilonnıń jaǵdayına shadlanıp, qıshqırısadı,
– deydi Jaratqan Iye. –+
49Izraillılardı qırǵanı,

Jer júzindegi basqa xalıqlardı da qırǵanı ushın,

Babilon qulaydı.

50Qılıshtan qutılǵanlar irkilmey, ketiń!
Uzaq jerlerde Jaratqan Iyeni eske alıń,
Erusalimdi júrekte saqlań.
51„Bizler keyis esitkende, uyaldıq,
Shet elliler Jaratqan Iyeniń Úyiniń,
Muxaddes jerlerine kirgende,
Júzi qara boldıq!“+

52Sonday kúnler keledi,
– deydi Jaratqan Iye. –
Men Babilonnıń butların jazalayman.
Pútkil jer boylap,
Jaradarlardıń páriyadı esitiledi+.
53Hátte, Babilon kóklerge kóterilse de,
Bálent qorǵanların bekkem qılsa da,

Men oǵan qırǵın keltiriwshini jiberemen», – deydi Jaratqan Iye+.

54Babilonnan ahıw-nala sesleri,

Kaldeylerdiń jerinen ullı qırǵın sesti esitiledi+.

55Jaratqan Iye Babilondı opat etip,

Ullı shawqımın basıp tındıradı.

Dushpanları mol suwlardıń tolqınınday shuwlap,

Dawısları jańlap turadı.

56Qırǵın keltiriwshi Babilonǵa keledi.

Áskerleri tutqınǵa alınıp,

Oq jayları sındırıladı.

Jaratqan Iye – ósh alıwshı Quday,

Ol isine say tolıq qaytaradı+.

57«Men Babilonnıń basshıların, danıshpanların,

Húkimdarların, hámeldarların hám áskerlerin más qılaman.

Olar oyanbaytuǵın máńgilik uyqıǵa ketedi», – deydi,

Atı Álemniń Jaratqan Iyesi bolǵan Patsha.

58Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi:

«Babilonnıń qalıń diywalları jer menen jeksen boladı,

Bálent dárwazaları jaǵıp jiberiledi.

Xalıqlardıń miyneti biyhudaǵa ketedi,

Milletlerdiń miyneti otqa jemtik boladı»+.

59Yahuda patshası Sedekiyanıń patshalıǵınıń tórtinshi jılı, patshanıń jol saparların uyımlastırıwshı wáziri Maxseyanıń aqlıǵı, Neriyanıń ulı Seraya Sedekiya menen birge Babilonǵa keterinde, payǵambar Eremiya Serayaǵa usı tapsırmanı berdi+. 60Eremiya Babilonnıń basına túsetuǵın barlıq apatshılıqlardı, Babilonǵa tiyisli barlıq sózlerdi bir orama qaǵazǵa jazıp qoyǵan edi. 61Eremiya Serayaǵa bılay dedi:

– Babilonǵa barǵanıńda, bul sózlerdi dawıslap oqıp ber. 62Keyin bılay dep duwa et: «Jaratqan Iye, bul orınnıń joq etiletuǵını, onda insan da, haywan da jasamaytuǵını, onıń máńgige qańırap jatatuǵını tuwralı Óziń ayttıń»+. 63Orama qaǵazdı oqıp bolıp, oǵan tas baylap, Evfrat dáryasına atıp jiber+. 64Keyin bılay dep ayt: «Babilon da usılay suwǵa shógedi. Ol Men jawdıratuǵın apatshılıqtan, endi hesh qashan ayaqqa tura almaydı. Onıń hámme turǵınları nabıt boladı».

Usınıń menen, Eremiyanıń sózi juwmaǵına jetedi.

52

Erusalimniń qulawı

52^1•Sedekiya jigirma bir jasında patsha bolıp, Erusalimde on bir jıl patshalıq etti. Onıń anasınıń atı Xamutal bolıp, ol libnalı Eremiyanıń qızı edi+. 2Sedekiya da Ehoyakimge uqsap, Jaratqan Iyeniń názerinde jawız bolǵan islerdi isledi. 3Jaratqan Iye Erusalim menen Yahudaǵa ǵázeplengeni ushın, olardı Óz dárgayınan quwıp jiberdi.

Sedekiya Babiloniya patshasına qarsı bas kóterdi+. 4Sedekiyanıń patshalıǵınıń toǵızınshı jılınıń onınshı ayınıń onınshı kúni Babiloniya patshası Nabuxodonosor pútkil áskerleri menen Erusalimniń átirapına kelip, orda qurdı hám qalanıń aynalasına qamal minaraların qurdı+. 5Solay etip, Sedekiyanıń patshalıǵınıń on birinshi jılına deyin, qala qamalda boldı.

6Sol jılǵı tórtinshi aydıń toǵızınshı kúni qalada ashlıqtıń háwij alǵanı sonshelli, úlke xalqı bir tislem nanǵa zar boldı. 7Sol waqıtta qala diywalı quladı. Kaldeyler qalanı aylana qorshap turǵan bolsa da, barlıq áskerler túnde patshanıń baǵınıń janındaǵı, eki diywal arasındaǵı dárwaza arqalı shıǵıp, Iordan tegisligine qaray qashıp ketti. 8Kaldey áskerleri patshanı quwıp, Erixo tegisliginde izinen jetip aldı. Hámme áskerler Sedekiyanı taslap qashıp ketti. 9Kaldeyler Sedekiyanı tutqınǵa alıp, Xamat úlkesiniń Ribla qalasında bolǵan Babiloniya patshası Nabuxodonosorǵa alıp bardı. Sol jerde patsha Sedekiyanıń ústinen húkim shıǵardı+. 10Babiloniya patshası Riblada Sedekiyanıń ulların kóz aldında bawızlattı. Jáne de, ol Yahudanıń barlıq hámeldarların da bawızlattı+. 11Bunnan keyin, Sedekiyanıń kózlerin oydırdı, onı qola shınjır menen baylatıp, Babilonǵa alıp ketti. Onı ólimine deyin qamaqxanada saqladı+.

12Babiloniya patshası Nabuxodonosordıń patshalıǵınıń on toǵızınshı jılınıń besinshi ayınıń onınshı kúni Babiloniya patshasına xızmet etken saqshılar baslıǵı Nabuzaradan Erusalimge keldi+. 13Ol Jaratqan Iyeniń Úyine, patsha sarayına hám Erusalimdegi úylerdiń hámmesine ot berip, pútkil záwlim jaylardı órtep jiberdi+. 14Saqshılar baslıǵı menen birge kelgen kaldey áskerleri Erusalimdi qorshap turǵan barlıq diywallardı qulatıp tasladı+. 15Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan qalada aman qalǵanlardı, xalıqtıń kámbaǵalların, Babiloniya patshası tárepine ótken qashqınlardı hám tiri qalǵan ónermentshilerdi súrgin qılıp, alıp ketti. 16Júzimgershilik hám diyxanshılıq penen shuǵıllanıwı ushın, Nabuzaradan úlkedegi jarlılardan ayırımların sol jerde qaldırdı.

17Kaldeyler Jaratqan Iyeniń Úyindegi qola órelerdi, túbeldiriklerdi, qola háwizdi bóleklep, qolalardı Babiloniyaǵa alıp ketti+. 18Sonıń menen birge, olar xızmet etiw waqtında qollanılatuǵın kúl salınatuǵın ıdıslardı, kúl alatuǵın belshelerdi, pilik keskishlerdi, qan sebetuǵın tabaqlardı, tostaǵanlardı hám barlıq qola buyımlardı alıp ketti+. 19Saqshılar baslıǵı altın hám gúmisten islengen buyımlardıń hámmesin, qırmalardı, shoq salınatuǵın ıdıslardı, qan sebetuǵın tabaqlardı, kúl salınatuǵın ıdıslardı, shıra qoyǵıshlardı, tostaǵanlardı hám keselerdi alıp ketti. 20Jaratqan Iyeniń Úyi ushın patsha Sulayman isletken eki óre, bir háwiz hám háwiz astındaǵı on eki qola ógiz ushın sarp etilgen qolanıń esabı joq edi+. 21Hár bir óreniń biyikligi on segiz shıǵanaq, domalaq aylanası on eki shıǵanaq, qalıńlıǵı tórt eli bolıp, ishi bos edi+. 22Óreniń tóbesinde qola tóbelik bar edi. Onıń biyikligi bes shıǵanaq bolıp, aynalası qoladan islengen shınjırlı torlar hám quyma anarlar menen bezelgen edi. Ekinshi óre de anar áshekóyler menen bezelgen edi. 23Hár tárepte toqsan altı anar, tordıń ústindegisi menen hámmesi bolıp júz anar bar edi.

Yahuda xalqınıń Babiloniyaǵa súrgin etiliwi

24Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan bas ruwxaniy Serayanı, ekinshi dárejeli ruwxaniy Sefaniyanı hám Ibadatxana bosaǵasındaǵı qadaǵalawshı úsh ruwxaniydi tutqınǵa aldı+. 25Jáne de, ol qalada qalǵan áskerlerge áskerbası etip qoyılǵan bir sárkárdanı, qaladan tabılǵan patshanıń jeti wázirin, úlke xalqın áskerlikke shaqırıw isi menen shuǵıllanatuǵın áskerbasınıń xatkerin hám el turǵınlarınan alpıs adamdı tutqınǵa aldı. 26Saqshılar baslıǵı Nabuzaradan olardı Riblaǵa, Babiloniya patshasına alıp bardı. 27Babiloniya patshası olardı Xamat jeriniń Ribla qalasında óltirtti. Yahuda xalqı óz jerinen súrgin etildi.

28Nabuxodonosor súrgin qılıp alıp kelgen xalıqtıń sanı mınaday: patshalıǵınıń jetinshi jılında úsh mıń jigirma úsh yahudiydi,+
29patshalıǵınıń on segizinshi jılında Erusalim turǵınlarınan segiz júz otız eki adamdı, 30jigirma úshinshi jılı bolsa saqshılar baslıǵı Nabuzaradan jeti júz qırıq bes adamdı súrgin etip alıp keldi. Súrgin etilgenler jámi tórt mıń altı júz adam edi.

Ehoyakinniń tutqınnan bosatılıwı

31•Yahuda patshası Ehoyakinniń súrgin etilgenine otız jeti jıl bolǵanda, Babilonǵa Ewil-Merodax patsha boldı. Ol sol jıldıń on ekinshi ayınıń jigirma besinshi kúni Yahuda patshası Ehoyakinge jaqsılıq qılıp, onı tutqınlıqtan azat etti+. 32Patsha Ehoyakin menen jıllı sóylesti hám onı Babilonǵa súrgin etilgen basqa patshalardan ústin qoydı. 33Solay etip, Ehoyakin qamaqtaǵı kiyimlerin ózgertti hám ómiriniń aqırına deyin patsha dasturxanınan awqat jedi. 34Onıń kúndelikli kerek-jaraǵı ómiriniń aqırına shekem, ólemen degenshe Babiloniya patshası tárepinen berildi.

* 2:23 7:31-32; 19:1-6; 32:35.

* 3:1 Nzm 24:1-4.

* 7:15 Efrayım – arqa patshalıq Izrail názerde tutılǵan.

* 15:4 4Pat 21:1-16.

* 20:3 Magor-Missabib – «qorqınıshqa búrkengen» degendi bildiredi.

* 20:16 Jar 18:16–19:28.

* 22:11 Shallum – Ehoaxazdıń basqa atı. 4Pat 23:30 qarań.

* 22:24 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı. 4Pat 24:6 qarań.

* 23:14 Jar 18:16–19:28.

* 25:26 Sheshax – Babiloniyanıń shártli belgiler tártibi menen jazılǵan ataması.

* 26:18 Mix 3:12.

* Erm 27:1 Sedekiya – Bazı qoljazbalarda «Ehoyakim».

* 32:9 On jeti shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 37:1 Exoniya – Ehoyakinniń basqa atı. 4Pat 24:6 qarań.

* Erm 38:28 Bazı evreyshe qoljazbalarda mına gáp te bar: «Erusalim qulaǵanda, usı waqıyalar júz berdi», al bazı evreyshe qoljazbalarda, áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalarda joq.

* 50:21 Meratayım… Peqod – bul atamalar arqalı pútkil Babiloniya názerde tutılǵan.

* 51:1 Leb-Qamay – Babiloniyanıń shártli belgiler tártibi menen jazılǵan ataması. Bul «júregi Maǵan qarsılar» degen mánini bildiredi.

* 51:41 Sheshax – Babilonnıń shártli belgiler tártibi menen jazılǵan ataması.

+ 1:1 Eshu 21:18, 3Pat 2:26

+ 1:2 4Pat 22:1, Erm 3:6, Erm 25:3, Sef 1:1

+ 1:3 4Pat 23:36, 4Pat 24:18, Erm 39:2, 4Pat 25:8-11

+ 1:4 Iysh 49:1, Gal 1:15, Iysh 49:6, Elsh 9:15

+ 1:6 Shıǵ 4:10
+ 1:8 Ezk 2:6, Ezk 3:11, Mat 10:28, Erm 15:20
+ 1:9 Iysh 6:7, Dan 10:16, Erm 5:14
+ 1:10 Erm 18:7, Erm 31:28
+ 1:11 Amo 7:8, Amo 8:2
+ 1:13 Zxr 6:6

+ 1:14 Erm 4:6, Erm 6:1, Erm 10:22, Erm 13:20, Erm 47:2, Ezk 26:7

+ 1:15 Erm 25:9

+ 1:17 3Pat 18:46

+ 1:18 Iysh 50:7, Erm 6:27, Erm 15:20, Ezk 3:8-9

+ 2:2 Erm 3:4, Ezk 16:8, Nzm 2:7

+ 2:3 Shıǵ 19:6, Shıǵ 28:36, Nzm 7:6, Yaqp 1:18, Ayan 14:4

+ 2:5 Mix 6:3, 4Pat 17:15, Rim 1:21

+ 2:6 Nzm 8:15

+ 2:7 Nzm 8:7, Nzm 11:11, Leb 18:25, San 35:33, Ezk 36:17

+ 2:8 Erm 23:13
+ 2:9 Shıǵ 20:5-6
+ 2:10 Iysh 21:16-17

+ 2:11 Iysh 37:19, Erm 16:20, Zab 105:20, Rim 1:23

+ 2:13 Zab 35:10, Erm 17:13, Yuxn 4:10

+ 2:15 Iysh 5:29, Erm 4:7, Nax 2:11, Erm 9:11, Erm 46:19

+ 2:18 Iysh 30:2, Iysh 31:1, Erm 2:18, Ezk 16:28, Ezk 23:12

+ 2:20 Erm 30:8, Ezk 34:27, Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hosh 4:13

+ 2:21 Iysh 5:1, Zab 79:9, Mat 21:33
+ 2:22 Ayup 9:30, Ezk 24:12
+ 2:24 Hosh 8:9
+ 2:25 Nzm 32:16, Erm 3:13, Erm 18:12
+ 2:26 Erm 32:32
+ 2:27 Biy 10:10
+ 2:28 Nzm 32:37, Erm 11:12-13

+ 2:30 Iysh 9:13, Erm 5:3, 3Pat 18:4, 2Jln 24:21, Mat 23:37, Elsh 7:52

+ 2:32 Iysh 61:10, Nzm 32:18, Iysh 17:10, Erm 3:21, Hosh 8:14

+ 2:33 Erm 22:20, Erm 30:14
+ 2:34 4Pat 21:16, 4Pat 24:4, Erm 19:4
+ 2:36 Iysh 30:3-5
+ 3:1 Nzm 24:1-4
+ 3:2 Iysh 13:20, Ezk 16:25
+ 3:3 Nzm 28:24, Amo 4:7
+ 3:5 Zab 102:9, Joq 3:31

+ 3:6 4Pat 22:1, Erm 1:2, Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hosh 4:13

+ 3:8 Nzm 24:1, Iysh 50:1, 4Pat 17:19, Ezk 23:11

+ 3:9 Shıǵ 34:15
+ 3:10 Ezk 23:4
+ 3:11 Ezk 16:51
+ 3:12 Zab 102:9
+ 3:13 Ezk 6:13, Ezk 16:15-16, Hosh 4:13
+ 3:15 Erm 23:4
+ 3:16 Shıǵ 25:10

+ 3:18 Iysh 11:13, Erm 50:4, Ezk 37:19, Hosh 1:11

+ 3:20 Hosh 3:1
+ 3:21 Nzm 32:18, Iysh 17:10, Erm 2:32
+ 3:22 Iysh 57:18, Erm 30:17
+ 3:25 Ezr 9:6-7, Zab 105:6
+ 4:1 2Jln 30:6, Iol 2:12
+ 4:2 Nzm 6:13, Erm 5:2, Erm 9:24
+ 4:3 Hosh 10:12, Mat 13:7, Mrk 4:7, Evr 6:8

+ 4:4 Nzm 10:16, Nzm 30:6, Rim 2:29, Erm 21:11

+ 4:5 Hosh 5:8, Hosh 8:1
+ 4:6 Erm 1:14, Ezk 26:7
+ 4:7 Iysh 5:29, Erm 2:15, Nax 2:11
+ 4:8 Iysh 22:12, Iol 1:13
+ 4:10 Erm 14:13, Ezk 14:9
+ 4:12 Erm 51:1, Hosh 4:19, Hosh 13:15
+ 4:13 Ezk 38:9, Iysh 5:28, Joq 4:19, Xab 1:8
+ 4:14 Zab 50:4, Iysh 1:16, Yaqp 4:8
+ 4:17 4Pat 25:1-4
+ 4:18 Erm 2:17
+ 4:19 Iysh 16:11
+ 4:20 Ezk 7:26, Erm 10:20
+ 4:22 Nzm 32:28
+ 4:23 Jar 1:2, Iysh 5:30
+ 4:24 Ezk 38:20, Nax 1:5
+ 4:25 Erm 9:10
+ 4:26 Zab 106:34
+ 4:27 Erm 5:10

+ 4:28 Iysh 24:4, Hosh 4:3, Iol 1:10, Iysh 50:3

+ 4:30 Joq 1:19, Ezk 23:22, Ezk 23:40

+ 4:31 Iysh 13:8, Erm 6:24, Erm 13:21, Erm 22:23, Mix 4:9-10, Iysh 1:15, Joq 1:17

+ 5:1 Iysh 59:16, Ezk 22:30, Jar 18:26
+ 5:2 Nzm 6:13, Erm 4:2
+ 5:3 Erm 2:30, Amo 4:6, Xag 2:17
+ 5:4 Erm 8:7
+ 5:5 Erm 2:20

+ 5:6 Iysh 5:29, Erm 2:15, Hosh 13:7-8, Nax 2:11

+ 5:7 Nzm 32:21, 2Jln 13:9, Shıǵ 23:13, Eshu 23:6

+ 5:8 Shıǵ 20:14, Shıǵ 20:17, Ezk 22:11
+ 5:9 Erm 9:9
+ 5:10 Erm 4:27
+ 5:12 Iysh 28:15, Erm 6:14, Erm 14:13
+ 5:13 2Jln 36:16, Zxr 1:4
+ 5:14 Erm 1:9, Ayan 11:5
+ 5:15 Xab 1:6, Nzm 28:49
+ 5:16 Zab 5:10
+ 5:17 Leb 26:16, Nzm 28:51
+ 5:19 Erm 13:22, Erm 16:10, Erm 22:8
+ 5:21 Nzm 32:6, Nzm 29:4, Iysh 6:9, Mrk 8:18

+ 5:22 Erm 10:7, Ayan 15:4, Jar 1:9, Ayup 38:8-11, Zab 32:7, Zab 103:9

+ 5:23 Shıǵ 32:9, Zab 77:8
+ 5:24 Nzm 11:14
+ 5:26 Zab 63:5, Hkm 1:11, Hkm 12:6
+ 5:28 Iysh 1:23
+ 5:29 Erm 5:9, Erm 9:9

+ 5:31 Erm 6:13, Erm 14:14, Erm 29:9, Joq 2:14, Ezk 13:6

+ 6:1 2Pat 14:2, Nxm 3:14, Erm 1:14, Ezk 26:7
+ 6:4 Iol 3:9
+ 6:6 Nzm 20:19-20, Sef 3:1
+ 6:7 Zab 54:10, Ezk 7:23

+ 6:10 Iysh 28:10, Iysh 42:20, Ezk 12:2, Yuxn 8:43

+ 6:11 Erm 20:9

+ 6:12 Nzm 28:30

+ 6:13 Iysh 57:17, Erm 5:31, Erm 23:11, Mix 3:11

+ 6:14 Erm 23:17, Ezk 13:10, Mix 3:5
+ 6:15 Sef 2:1, Erm 8:10-12
+ 6:16 Erm 18:15, Mat 11:29
+ 6:17 Erm 44:16
+ 6:19 Hkm 1:31

+ 6:20 3Pat 10:1, 2Jln 9:1, Iysh 1:13, Amo 5:21, Mal 1:10

+ 6:21 Ezk 3:20, Ezk 18:24
+ 6:22 Erm 1:13, Erm 50:41-43
+ 6:24 Iysh 13:8, Erm 4:31, Mix 4:9-10

+ 6:25 Zab 30:14, Erm 20:3, Erm 20:10, Erm 46:5

+ 6:26 Amo 8:10, Zxr 12:10, Erm 48:8
+ 6:27 Erm 9:7, Erm 1:18
+ 6:30 Iysh 1:22, Iysh 1:25, Ezk 22:19-20
+ 7:2 Erm 19:14, Erm 26:2
+ 7:3 Erm 18:11, Erm 26:13
+ 7:4 Iysh 48:1, Mix 3:11
+ 7:5 Erm 22:3
+ 7:7 Erm 25:5
+ 7:9 Erm 5:2, Hosh 4:2
+ 7:11 Mat 21:13, Mrk 11:17, Luk 19:46
+ 7:13 Hkm 1:24, Iysh 65:12, Iysh 66:4
+ 7:15 4Pat 17:6, 4Pat 17:23

+ 7:16 Shıǵ 32:10, Nzm 9:14, Erm 11:14, Erm 14:11

+ 7:20 2Jln 34:25
+ 7:21 Hosh 8:13
+ 7:22 1Pat 15:22

+ 7:23 Leb 26:12, Erm 11:4, Nzm 4:40, Nzm 5:33, Nzm 18:17

+ 7:24 Zab 80:11-12
+ 7:25 2Jln 36:15
+ 7:26 Erm 16:12

+ 7:30 4Pat 21:4-5, Erm 32:34-35, Leb 15:31, 2Jln 36:14, Ezk 5:11

+ 7:31 Eshu 15:8, 4Pat 23:10, Erm 19:2, Nzm 12:31

+ 7:33 Nzm 28:26, Iysh 17:2

+ 7:34 Ayan 18:23, Leb 26:31, Erm 16:9, Erm 25:10

+ 8:2 Nzm 4:19, Ezk 8:16, Erm 9:22, Erm 16:4, Erm 25:33

+ 8:3 Ayup 3:21, Ayan 9:6
+ 8:7 Erm 5:4
+ 8:8 Iysh 10:1
+ 8:10 Nzm 28:30
+ 8:11 Ezk 13:10, Mix 3:5
+ 8:12 Sef 2:1, Erm 6:12-15
+ 8:13 Iysh 1:30
+ 8:14 Erm 9:15, Erm 23:15, Joq 3:15
+ 8:15 Ayup 30:26, Erm 14:19
+ 8:16 Ayup 39:20-25

+ 8:17 San 21:6, Nzm 32:24, Zab 57:5-6, Waz 10:11

+ 8:19 Mix 4:9, Nzm 32:21
+ 8:21 Erm 14:17
+ 8:22 Erm 46:11
+ 9:1 Erm 13:17, Joq 1:2, Joq 1:16
+ 9:2 Zab 54:8

+ 9:3 Zab 63:4, Biy 2:10, Ayup 18:21, Hosh 4:1, 2Sal 1:8

+ 9:4 Erm 12:6, Mix 7:5
+ 9:7 Erm 6:27
+ 9:8 Zab 27:3, Zab 61:5, Hkm 26:23, Mix 6:12
+ 9:9 Erm 5:9, Erm 5:29
+ 9:10 Iol 1:19-20, Erm 4:25

+ 9:11 Iysh 25:2, Erm 2:15, Erm 34:22, Erm 46:19

+ 9:15 Erm 8:14, Erm 23:15, Ayan 8:11
+ 9:16 Leb 26:33, Nzm 28:64, Erm 49:37
+ 9:17 Amo 5:16
+ 9:18 Erm 14:17
+ 9:22 Erm 8:2
+ 9:23 Hkm 3:5, Hkm 21:30
+ 9:24 Yaqp 1:9, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17
+ 9:26 Erm 49:32, Nzm 10:16, Erm 4:4
+ 10:4 Iysh 40:19-20, Iysh 41:7

+ 10:5 Zab 113:12-15, Iysh 46:7, Iysh 41:23-24

+ 10:6 Shıǵ 15:11, Zab 85:8
+ 10:7 Erm 5:22, Ayan 15:4
+ 10:9 3Pat 10:22
+ 10:11 Zab 95:5

+ 10:12 Ayup 9:8, Zab 103:2, Zab 135:5, Hkm 3:19

+ 10:13 Ayup 38:22, Zab 134:7, Erm 51:16

+ 10:14 Zab 96:7, Iysh 42:17, Zab 134:17, Xab 2:18-19, Rim 1:25

+ 10:16 San 18:20, Zab 15:5, Nzm 32:9, Erm 51:15-19

+ 10:19 Erm 14:17, Erm 30:12
+ 10:20 Erm 4:20
+ 10:21 Ezk 34:2, Ezk 34:5-6
+ 10:22 Erm 1:14, Ezk 26:7
+ 10:23 Hkm 16:1, Hkm 20:24, Dan 5:23
+ 10:24 Zab 6:2, Zab 37:2

+ 10:25 Erm 10:25, Ayan 16:1, Zab 13:4, Zab 78:6-7

+ 11:3 Nzm 27:26

+ 11:4 Nzm 4:20, 3Pat 8:51, Leb 26:12, Erm 7:22

+ 11:5 Shıǵ 3:8, Jar 17:2, Jar 26:3
+ 11:8 Leb 26:14-45, Nzm 28:15-65
+ 11:9 Ezk 22:25
+ 11:10 Nzm 31:16

+ 11:11 1Pat 8:18, Hkm 1:28, Iysh 1:15, Ezk 8:18, Mix 3:4

+ 11:12 Iysh 57:13, Erm 2:28
+ 11:13 Erm 2:28
+ 11:14 Erm 7:16, Erm 14:11

+ 11:15 Hkm 2:14, Hkm 10:23, Hkm 15:21, Iysh 1:11-12

+ 11:16 Zab 51:10, Rim 11:17
+ 11:17 Iysh 5:2, Erm 2:21
+ 11:19 Iysh 53:7

+ 11:20 1Pat 16:7, Erm 17:10, Erm 20:12, Ayan 2:23, Erm 15:15, Erm 20:12

+ 11:21 Iysh 30:10, Amo 2:11, Mix 2:6, Eshu 21:18, Erm 1:1

+ 12:1 Ezr 9:15, Dan 9:7, Yuxn 17:25, Ayan 16:5, Ayup 12:6, Ayup 21:7, Zab 72:3, Zab 91:8, Hkm 24:19, Xab 1:13, Mal 3:15

+ 12:2 Iysh 29:13

+ 12:3 Zab 16:3, Zab 138:1

+ 12:4 Iysh 40:24, Erm 9:10, Erm 23:10, Iol 1:10, Rim 8:22, Erm 4:25, Hosh 4:3

+ 12:6 Erm 9:4, Hkm 26:25

+ 12:9 Iysh 46:11, Iysh 56:9, Ezk 39:17, Ayan 19:17-18

+ 12:10 Iysh 5:1-2
+ 12:13 Nzm 28:38, Mix 6:15
+ 12:14 Ezk 25
+ 12:15 Erm 48:47, Erm 49:6
+ 12:16 Erm 4:2
+ 13:1 Shıǵ 28:39, Leb 16:4
+ 13:13 Iysh 51:17
+ 13:14 Zxr 11:6

+ 13:16 Iysh 5:30, Iysh 8:22, Amo 8:9, Yuxn 11:10, Yuxn 12:35

+ 13:17 Erm 9:1, Zxr 10:3, Zxr 13:7

+ 13:18 4Pat 24:12, Erm 22:26, Ayup 19:9, Erm 13:18, Joq 5:16

+ 13:20 Erm 1:14, Erm 6:22
+ 13:21 Iysh 13:8, Erm 4:31, Mix 4:9-10
+ 13:22 Erm 5:19
+ 13:24 Zab 1:4, Zab 82:14
+ 13:25 Ayup 20:29
+ 13:26 Iysh 47:3, Nax 3:5, Xab 2:16
+ 13:27 Erm 5:8, Iysh 1:16
+ 14:2 Iysh 3:25
+ 14:4 Erm 3:3, Iol 1:11
+ 14:7 Zab 24:11, Zab 78:9
+ 14:8 Zab 70:5, Erm 17:13
+ 14:10 Hosh 8:13, Hosh 9:9
+ 14:11 Erm 7:16, Erm 11:14

+ 14:12 Hkm 1:28, Iysh 1:15, Mix 3:4, Erm 6:20, Nzm 32:24, Erm 16:4, Erm 24:10, Erm 32:24, Ezk 5:17, Ezk 14:21

+ 14:13 Iysh 28:15, Erm 5:12
+ 14:14 Erm 5:31, Ezk 13:6, Mrk 13:6
+ 14:15 Nzm 18:20
+ 14:16 Zab 78:3
+ 14:17 Erm 13:17, Erm 8:21
+ 14:18 Ezk 7:15
+ 14:19 Joq 5:22, Erm 8:15
+ 14:20 Zab 105:6, Dan 9:5, Dan 9:8
+ 14:21 Leb 26:42
+ 14:22 Leb 26:4, Ezk 34:26, Zxr 10:1
+ 15:1 Shıǵ 32:11-14, 1Pat 7:10, Zab 98:6
+ 15:2 Erm 43:11, Zxr 11:9, Ayan 13:10
+ 15:3 Leb 26:16-22, Ayan 6:8
+ 15:4 4Pat 21:3-7, 4Pat 21:11, Erm 34:17
+ 15:5 Iysh 51:19, Nax 3:7
+ 15:9 1Pat 2:5, Amo 8:9
+ 15:10 Ayup 3:3, Erm 20:14, Shıǵ 22:25
+ 15:13 Erm 17:2
+ 15:14 Erm 16:13, Nzm 32:22
+ 15:15 Erm 11:20, Zab 68:8

+ 15:16 Ezk 3:1-3, Ayan 10:9-10, Zab 118:111, Zab 118:162

+ 15:17 Joq 3:28

+ 15:18 Erm 30:12, Ayup 6:15

+ 15:20 Iysh 50:7, Erm 1:18, Ezk 3:8-9, Erm 1:8

+ 16:4 Erm 8:2, Erm 25:33, Erm 14:12, Ezk 5:17, Ezk 14:21, Nzm 28:26

+ 16:5 Ezk 24:16

+ 16:6 Leb 19:28, Nzm 14:1

+ 16:9 Iysh 24:8, Erm 7:34, Ezk 26:13, Hosh 2:11, Amo 8:10, Ayan 18:23

+ 16:10 Erm 5:19
+ 16:11 Nzm 29:24-26, Erm 22:9
+ 16:12 Erm 7:26
+ 16:13 Nzm 4:28, Nzm 28:36
+ 16:15 Erm 23:7-8
+ 16:16 Xab 1:14-15

+ 16:17 2Jln 16:9, Zab 89:8, Hkm 5:21, Erm 32:19

+ 16:18 Iysh 40:2, Ayan 18:6

+ 16:19 Zab 27:7, Zab 31:3, Erm 17:17, Amo 2:4

+ 16:20 Iysh 37:19, 1Kor 8:4
+ 17:1 Ayup 19:24, Shıǵ 27:2
+ 17:2 Nzm 16:21, Erm 15:13
+ 17:4 Nzm 32:22
+ 17:5 Zab 117:8, Zab 145:3, Iysh 31:3
+ 17:6 Erm 48:6
+ 17:7 Zab 70:5
+ 17:8 Zab 1:3

+ 17:10 1Jln 28:9, 1Jln 29:17, Zab 25:2, Hkm 17:3, Erm 32:19

+ 17:11 Zab 38:7

+ 17:13 Zab 70:5, Erm 14:18, Zab 35:10, Erm 2:13, Yuxn 4:10

+ 17:15 Iysh 5:19
+ 17:17 Erm 16:19
+ 17:18 Zab 34:4, Zab 39:15
+ 17:21 Nxm 13:15
+ 17:22 Shıǵ 20:8
+ 17:25 Erm 22:4
+ 17:26 Leb 7:12, 2Jln 33:16
+ 17:27 Ezk 20:48, Hosh 8:14, Amo 2:5
+ 18:1 Zxr 11:13
+ 18:3 Mat 27:9-10

+ 18:6 Ayup 10:9, Ayup 33:6, Iysh 29:16, Iysh 45:9, Iysh 64:8, Rim 9:20-24

+ 18:7 Erm 1:10, Erm 31:28, Erm 42:10

+ 18:8 Shıǵ 32:14, 2Pat 24:16, Ezk 18:21, Yuns 3:10

+ 18:10 1Pat 2:30

+ 18:11 Erm 36:3, Yuns 3:8, Erm 7:3, Erm 26:13

+ 18:12 Erm 2:25
+ 18:15 Erm 2:31, Erm 6:16
+ 18:16 Erm 25:9, Leb 26:32
+ 18:17 Hosh 13:15
+ 18:18 Erm 11:19
+ 18:20 Zab 34:12, Hkm 17:13, Zab 118:85
+ 18:21 Zab 108:9-10
+ 18:22 Zab 139:6
+ 18:23 Zab 63:3, Nxm 4:5, Zab 68:28
+ 19:1 Erm 18:2
+ 19:2 Eshu 15:8, 4Pat 23:10, Erm 7:31-32
+ 19:3 1Pat 3:11, 4Pat 21:12
+ 19:4 4Pat 21:16, 4Pat 24:4, Erm 2:34
+ 19:5 Leb 18:21, Nzm 12:31
+ 19:7 Nzm 28:26, Erm 7:33
+ 19:8 Sef 2:15

+ 19:9 Leb 26:29, Nzm 28:53, Joq 2:20, Joq 4:10, Ezk 5:10

+ 19:11 Zab 2:9, Iysh 30:14, Erm 7:32
+ 19:13 Nzm 4:19, Erm 32:29, Sef 1:5
+ 19:14 Erm 7:2, Erm 26:2
+ 20:2 Erm 29:26
+ 20:3 Erm 6:25
+ 20:5 4Pat 24:13-14
+ 20:6 Erm 14:14
+ 20:7 Ezk 14:9, Zab 118:50, Joq 3:14
+ 20:9 Ayup 32:20, Zab 38:3, Erm 6:11
+ 20:10 Erm 6:25, Erm 46:5
+ 20:11 Erm 1:8, Erm 23:40

+ 20:12 1Pat 16:7, Erm 11:20, Ayan 2:23, Erm 15:15

+ 20:13 Zab 108:30-31
+ 20:14 Ayup 3:3, Erm 15:10
+ 20:16 Jar 19:24-25
+ 20:17 Ayup 3:10-11
+ 20:18 Ayup 3:20

+ 21:1 Erm 38:1, 4Pat 25:18, Erm 29:25, Erm 37:3, Erm 52:24

+ 21:2 4Pat 25:1, Zab 104:2

+ 21:5 Ezk 20:33

+ 21:7 Erm 37:17, Erm 39:5, Erm 52:9, Nzm 28:50, Ezk 5:11

+ 21:8 Nzm 30:15
+ 21:9 Erm 38:2, Erm 39:18, Erm 45:5
+ 21:10 2Jln 36:19

+ 21:11 Iysh 1:17, Mix 6:8, Zxr 7:9-10, Erm 4:4

+ 21:13 Erm 49:4
+ 21:14 Ezk 20:47
+ 22:3 Iysh 1:17, Erm 7:5-6, Erm 21:12
+ 22:4 Erm 17:25
+ 22:5 Erm 44:6, Erm 49:13
+ 22:7 Iysh 37:24, Erm 6:6
+ 22:8 Leb 26:32, 3Pat 9:8, 2Jln 7:21
+ 22:9 Nzm 29:24-26, Erm 16:11
+ 22:10 2Jln 35:24-25
+ 22:12 4Pat 23:34
+ 22:13 Leb 19:13, Nzm 24:15, Xab 2:12
+ 22:15 4Pat 23:25, Iysh 3:10
+ 22:16 Hkm 31:9
+ 22:18 4Pat 23:36
+ 22:19 Erm 36:30
+ 22:20 San 27:12, Nzm 32:49
+ 22:23 Erm 4:31

+ 22:24 Iysh 49:18, Ezk 5:11, Sef 2:9, Rim 14:11, Est 8:8, Qsq 8:6, Xag 2:23, 4Pat 24:8-12, Erm 24:1

+ 22:26 4Pat 24:12, Erm 13:18
+ 22:28 Erm 48:38
+ 22:29 Iysh 1:2
+ 22:30 Erm 36:30
+ 23:1 Ezk 34:1-10, Zxr 11:16-17
+ 23:3 Nzm 30:3, Erm 32:37, Ezk 34:13
+ 23:4 Erm 3:15
+ 23:5 Hosh 3:5, Ezk 34:23
+ 23:6 Erm 32:37, Ezk 28:26, Erm 33:14-16
+ 23:8 Erm 16:14-15

+ 23:11 Erm 6:13, Erm 7:30, Erm 32:34, Sef 3:4

+ 23:12 Zab 34:6, Zab 72:18, Hkm 4:19

+ 23:13 Erm 2:8

+ 23:14 Erm 29:23, Ezk 13:22, Jar 18:20, Jar 19:24, Iysh 1:10, Ezk 16:46

+ 23:15 Erm 8:14, Erm 9:15, Ayan 8:11
+ 23:16 Ezk 13:2
+ 23:17 Erm 6:14, Ezk 13:10, Mix 3:5
+ 23:18 Ayup 15:8
+ 23:19 3Pat 19:11, Ezk 1:4
+ 23:20 Erm 30:23-24
+ 23:21 Erm 5:31, Erm 14:14, Ezk 13:6
+ 23:23 Zab 138:7-12
+ 23:24 Iysh 66:1
+ 23:25 Nzm 13:1, Zxr 10:2
+ 23:27 Biy 3:27
+ 23:30 Nzm 18:20, Erm 14:15, Ezk 13:8
+ 23:32 Mix 3:5
+ 23:40 Erm 20:11

+ 24:1 Amo 8:1, Mix 7:1, 4Pat 24:12-15, Ezk 17:12

+ 24:2 Erm 29:16
+ 24:6 Erm 31:28, Erm 42:10
+ 24:7 Nzm 30:6, Erm 32:39
+ 24:8 Erm 21:1
+ 24:9 Nzm 28:37
+ 24:10 Erm 14:12, Ezk 5:17, Ezk 14:21
+ 25:1 4Pat 24:1, Erm 36:1, Dan 1:1
+ 25:3 Erm 1:2, Erm 7:13, Erm 26:5
+ 25:4 2Jln 24:19
+ 25:5 Erm 7:7
+ 25:6 Shıǵ 20:3-4

+ 25:9 Erm 1:15, Erm 27:6, Erm 43:10, Erm 18:16

+ 25:10 Waz 12:4, Erm 7:34
+ 25:11 Erm 29:10, Dan 9:2, Zxr 1:12, Zxr 7:5
+ 25:13 Erm 46
+ 25:14 Erm 27:7, Erm 50:9, Erm 51:28

+ 25:15 Zab 74:8, Iysh 51:17, Obd 1:16, Ayan 14:10

+ 25:16 Erm 47:6
+ 25:17 Iysh 51:22, Nax 3:11
+ 25:19 Erm 46:25

+ 25:20 Jar 22:21, Ayup 1:1, Joq 4:21, Erm 47:1

+ 25:21 Erm 48
+ 25:22 Iysh 23:1, Erm 27:3, Erm 47:4
+ 25:23 Jar 22:21, Iysh 21:13, Erm 49:8
+ 25:25 Erm 49:34-39
+ 25:27 Ezk 38:21
+ 25:28 Erm 49:12
+ 25:29 1Pet 4:17, Ezk 38:22
+ 25:30 Iol 3:16, Amo 1:2
+ 25:32 Erm 23:19, Erm 30:23
+ 25:33 Iysh 66:16, Erm 8:2, Erm 16:4
+ 25:34 Erm 4:8
+ 26:1 4Pat 23:36

+ 26:2 Erm 7:2, Erm 19:14, Nzm 4:2, Ayan 22:18

+ 26:3 Erm 18:8, Erm 36:3, Yuns 3:10
+ 26:4 Leb 26:14, Nzm 28:15
+ 26:5 Erm 25:3-4
+ 26:10 Erm 36:10

+ 26:13 Erm 7:3, Erm 18:11, Nzm 30:2-3, Yuns 3:10

+ 26:14 Eshu 9:25
+ 26:17 Elsh 5:34
+ 26:18 Mix 3:12
+ 26:19 2Jln 32:26, Shıǵ 32:14
+ 26:20 Eshu 9:17, 1Pat 7:1
+ 26:21 4Pat 23:36
+ 26:22 Erm 36:12, Erm 36:25
+ 26:24 4Pat 22:12
+ 27:1 4Pat 24:18
+ 27:2 Erm 28:10
+ 27:3 Erm 25:21-22
+ 27:5 Iysh 45:12, Dan 4:14

+ 27:6 Iysh 44:28, Iysh 45:1, Erm 25:9, Erm 43:10, Dan 2:38, Dan 4:19

+ 27:7 Erm 52:31, Erm 25:12-14
+ 27:8 Erm 28:10, Ezk 34:27, Erm 14:20
+ 27:9 Erm 29:8
+ 27:10 Erm 5:31
+ 27:12 Erm 38:17
+ 27:13 Erm 14:12
+ 27:16 Erm 28:3
+ 27:19 4Pat 24:14-15
+ 27:22 4Pat 25:13, Ezr 1:7, Erm 29:10
+ 28:1 4Pat 24:18, Eshu 9:3, Eshu 21:17
+ 28:2 Nzm 28:48, Erm 27:8
+ 28:3 Erm 27:16
+ 28:9 Erm 6:14, Nzm 18:22
+ 28:10 Erm 27:2
+ 28:14 Erm 27:6
+ 28:15 Erm 29:31-32
+ 29:1 Ezk 8:1
+ 29:2 4Pat 24:12, Erm 24:1
+ 29:7 Ezr 6:10, 1Tim 2:1-2
+ 29:8 Erm 27:9, Erm 27:15
+ 29:9 Erm 5:31

+ 29:10 Erm 25:11-12, Dan 9:2, Zxr 1:12, 2Jln 36:22, Ezr 1:1

+ 29:12 3Pat 8:48, 2Jln 6:38, Dan 9:3
+ 29:13 1Jln 28:9, 2Jln 15:2, Iysh 55:6
+ 29:14 Nzm 4:29, Nzm 30:3
+ 29:16 Erm 24:3, Erm 24:8
+ 29:18 Erm 14:12, Erm 15:4, Erm 18:16
+ 29:19 2Jln 24:19, Erm 25:4
+ 29:21 Erm 5:31
+ 29:22 Iysh 65:15
+ 29:23 Erm 23:14
+ 29:24 4Pat 25:18, Erm 21:1
+ 29:26 4Pat 9:11, Hosh 9:7, Erm 20:2
+ 29:31 Erm 28:15-16
+ 30:2 Erm 36:2, Xab 2:2, Zxr 5:1

+ 30:3 Nzm 30:3, Erm 29:14, Erm 12:15, Ezk 20:42

+ 30:6 Iysh 13:8, Iol 2:6, Nax 2:10
+ 30:7 Iol 2:11, Sef 1:14, Dan 12:1
+ 30:8 Erm 2:20, Erm 27:8, Ezk 34:27
+ 30:9 Ezk 23:5, Ezk 34:23-24, Ezk 37:24

+ 30:10 Iysh 41:8, Leb 26:6, Erm 46:27, Ezk 39:26, Mix 4:4

+ 30:11 Erm 46:27-28
+ 30:12 Erm 15:18
+ 30:16 Iysh 33:1
+ 30:17 Erm 3:22, Erm 33:6, Hosh 6:1
+ 30:19 Ezk 36:10
+ 30:22 Leb 26:12
+ 30:23 3Pat 19:11, Ezk 1:4
+ 30:24 Erm 23:19-20
+ 31:3 Nzm 7:8, Mal 1:2
+ 31:4 Shıǵ 15:20
+ 31:5 Iysh 65:21
+ 31:6 Iysh 2:3
+ 31:8 Erm 3:18

+ 31:9 Erm 50:4, Shıǵ 4:22, Hosh 11:1, Mal 1:6

+ 31:10 Iysh 40:11
+ 31:11 Shıǵ 13:13, Leb 25:49, Iysh 49:24
+ 31:12 Iysh 58:11
+ 31:13 Zab 29:12
+ 31:15 Mat 2:18
+ 31:18 Joq 5:21
+ 31:20 Shıǵ 4:22, Hosh 11:1, Mal 1:6
+ 31:22 Erm 49:4
+ 31:23 Erm 29:14, Zab 121:6

+ 31:27 Iysh 49:19, Ezk 36:11, Zxr 2:4, Zxr 10:8

+ 31:28 Erm 1:10, Erm 18:7, Erm 24:6, Erm 42:10

+ 31:29 Joq 5:7, Ezk 18:2-4
+ 31:30 Nzm 24:16
+ 31:31 Luk 22:20, 2Kor 3:6
+ 31:32 Erm 3:14

+ 31:33 Erm 32:40, Ezk 37:26, Nzm 6:6, Iysh 51:7, Rim 2:15-16, Leb 26:12

+ 31:34 Hosh 2:20, Iysh 43:25, Evr 8:8-12, Evr 10:16-17

+ 31:35 Jar 1:16, Ayup 38:33, Iysh 51:15
+ 31:36 Erm 33:20-26
+ 31:37 Erm 33:26, Rim 11:1
+ 31:38 Nxm 3:1, 4Pat 14:13
+ 31:40 Erm 7:31-32, 2Jln 23:15, Nxm 3:28
+ 32:1 4Pat 24:18
+ 32:2 4Pat 25:1, Nxm 3:25
+ 32:5 Erm 21:10, Erm 34:3, Erm 38:3

+ 32:7 Erm 22:11, Eshu 21:18, Erm 1:1, Leb 25:25, San 27:11

+ 32:8 Leb 25:25, San 27:11, Rut 4:4
+ 32:12 Erm 36:4, Erm 43:3, Erm 45:1
+ 32:17 Jar 18:14, Ayup 42:2, Mat 19:26
+ 32:18 Shıǵ 20:5, Shıǵ 34:7, Nzm 5:9
+ 32:19 2Jln 16:9, Erm 16:17, Erm 17:10
+ 32:20 Zab 134:9
+ 32:21 Shıǵ 6:6, Nzm 4:34
+ 32:22 Shıǵ 3:8, Nzm 26:15
+ 32:23 Dan 9:10-14
+ 32:24 Erm 14:12, Ezk 5:17
+ 32:26 Jar 18:14

+ 32:29 2Jln 36:19, Erm 21:10, Erm 19:13, Sef 1:5

+ 32:30 Erm 3:25
+ 32:32 Erm 2:26
+ 32:34 4Pat 21:4-5, Erm 7:30-31, Erm 23:11
+ 32:35 Leb 18:21, Nzm 18:10, Nzm 12:31
+ 32:36 Erm 21:10

+ 32:37 Nzm 30:3, Iysh 11:12, Ezk 11:17, Sef 3:20, Erm 23:6, Ezk 28:26

+ 32:38 Leb 26:12
+ 32:39 Ezk 11:19
+ 32:40 Iysh 55:3, Erm 31:33, Ezk 16:60
+ 32:41 Iysh 62:5, Sef 3:17, Nzm 28:63
+ 32:42 Zxr 8:15
+ 32:44 Erm 29:14
+ 33:1 Erm 32:2
+ 33:3 Iysh 48:6
+ 33:4 Nzm 31:17
+ 33:6 Erm 3:22, Erm 30:17, Hosh 6:1
+ 33:7 Erm 29:14
+ 33:8 Leb 16:30, Ezk 36:25, Zxr 13:1
+ 33:10 Erm 32:43
+ 33:11 Erm 7:34, Erm 16:9, Zab 105:1
+ 33:15 Hosh 3:5, Ezk 34:23
+ 33:16 Erm 32:37, Ezk 28:26, Erm 23:5-6
+ 33:17 2Pat 7:16
+ 33:19 Jar 8:22
+ 33:21 Zab 88:34
+ 33:22 Jar 15:5, Jar 22:17, 3Pat 4:20
+ 33:25 Zab 73:17, Zab 103:19
+ 33:26 Erm 31:37, Erm 29:14
+ 34:1 4Pat 25:1, Erm 39:1, Erm 52:4
+ 34:2 4Pat 24:18, Erm 32:1, Erm 21:10
+ 34:3 Erm 32:3-5
+ 34:5 Erm 38:20, Erm 39:7, 2Jln 16:14
+ 34:7 Eshu 10:3, Eshu 10:10
+ 34:9 Leb 25:39-46
+ 34:13 Shıǵ 20:2, Leb 26:13
+ 34:14 Shıǵ 21:2, Nzm 15:12
+ 34:17 Erm 14:12, Erm 15:4
+ 34:20 Nzm 28:26, Erm 7:33
+ 34:21 Erm 37:5, Erm 37:11
+ 34:22 Erm 37:8, Erm 4:7
+ 35:1 4Pat 23:36, Erm 25:1
+ 35:2 1Jln 2:55, 1Jln 9:26, 1Jln 9:33
+ 35:6 4Pat 10:15, 4Pat 10:23
+ 35:11 4Pat 24:1, Erm 46:2
+ 35:15 Shıǵ 20:3, Erm 18:11, Erm 25:5
+ 35:17 Iysh 50:2
+ 36:1 4Pat 24:1, Erm 25:1, Erm 45:1
+ 36:2 Erm 30:1, Xab 2:2, Zxr 5:1, Erm 1:2

+ 36:3 Ezk 12:3, Erm 18:11, Erm 26:3, Yuns 3:10

+ 36:4 Erm 32:12
+ 36:9 Ezr 8:21, 2Jln 20:3, Yuns 3:5
+ 36:10 Erm 26:10, 1Jln 9:26, 1Jln 9:33
+ 36:12 Erm 26:22
+ 36:22 Amo 3:15
+ 36:24 Eshu 7:6
+ 36:26 Erm 26:20-23
+ 36:29 Erm 26:9
+ 36:30 Erm 22:30, 4Pat 22:19
+ 37:1 4Pat 24:17, Ezk 17:13
+ 37:2 2Jln 36:12
+ 37:3 Erm 38:1, Erm 21:1
+ 37:4 Erm 32:2
+ 37:5 Erm 34:21
+ 37:6 Joq 4:17
+ 37:8 Erm 34:22
+ 37:13 Zxr 14:10, Erm 38:19
+ 37:15 Erm 38:6
+ 37:17 Erm 21:7
+ 37:19 Erm 28:2
+ 37:21 Erm 32:2, Erm 38:9, Erm 52:6
+ 38:1 Erm 37:3, Erm 21:1
+ 38:2 Nzm 30:15, Erm 21:9
+ 38:3 Erm 32:3
+ 38:4 Erm 26:11, Erm 37:15
+ 38:5 2Pat 3:39
+ 38:6 Jar 37:24, Zxr 9:11, Zab 68:15
+ 38:7 Erm 39:16, Elsh 8:27, Erm 37:13
+ 38:9 Erm 52:6
+ 38:17 Erm 27:12
+ 38:18 Erm 21:10
+ 38:19 Erm 37:13
+ 38:20 Erm 34:5
+ 38:22 Erm 38:6
+ 38:23 Erm 39:6
+ 38:26 Erm 37:20
• 39:1 4Pat 25:1-21, Erm 52:4-16
+ 39:1 Nzm 28:52
+ 39:2 Erm 1:3

+ 39:5 Eshu 5:10, San 34:11, 4Pat 23:33, Erm 21:7

+ 39:7 Erm 34:4-5
+ 39:8 Erm 21:10, Ezk 16:41, Nxm 1:3
+ 39:9 Erm 40:1, Erm 52:12
+ 39:14 4Pat 22:12, Erm 26:24, Erm 40:5
+ 39:15 Erm 32:2, Erm 33:1
+ 39:16 Erm 38:7
+ 39:17 Erm 22:25
+ 39:18 Erm 21:9
+ 40:1 Erm 39:11, Eshu 18:25, Erm 31:15
+ 40:2 Nzm 29:24-28
+ 40:3 Erm 44:23, Dan 9:10-12
+ 40:5 4Pat 22:12
+ 40:6 Eshu 18:26
• 40:7 4Pat 25:22-26
+ 40:7 4Pat 22:12, Erm 39:14, Erm 40:5
+ 40:8 Eshu 18:26
+ 40:13 Erm 40:8, Erm 42:1, Erm 43:2
+ 41:1 Eshu 18:26, Erm 40:14
+ 41:2 4Pat 25:25
+ 41:5 Eshu 17:7, Eshu 18:1, 3Pat 16:24
+ 41:9 3Pat 15:16
+ 41:11 Erm 40:15
+ 41:12 2Pat 2:13
+ 41:15 Erm 40:14
+ 42:1 Erm 40:13
+ 42:2 1Pat 7:8, 1Pat 12:19
+ 42:5 Jar 31:50, Biy 11:10
+ 42:6 Erm 7:23
+ 42:10 Erm 24:6, Erm 31:28
+ 42:14 Erm 4:19, Erm 43:7
+ 42:16 Ezk 11:8
+ 43:2 Erm 40:13, Erm 42:1, Erm 42:19
+ 43:3 Erm 32:12
+ 43:6 Erm 39:10, Erm 40:7, Erm 40:5
+ 43:7 Erm 2:16

+ 43:10 Iysh 44:28, Iysh 45:1, Erm 25:9, Erm 27:6

+ 43:11 Erm 44:13, Erm 15:2, Zxr 11:9, Ayan 13:10

+ 43:12 Erm 46:25, Ezk 30:13
+ 44:1 Erm 43:8, Erm 46:14
+ 44:3 Nzm 16:14, Erm 19:4
+ 44:4 2Jln 36:15-16
+ 44:9 3Pat 11:8, 4Pat 11:1
+ 44:12 Erm 42:15-17
+ 44:13 Erm 43:11
+ 44:16 Erm 6:17, Erm 42:13-14
+ 44:17 Erm 19:13
+ 44:22 Ezk 8:6, 4Pat 22:19
+ 44:23 Erm 40:3
+ 44:27 Erm 31:28
+ 44:28 Ezk 6:8
+ 44:30 Erm 46:17, Ezk 30:21

+ 45:1 Erm 32:12, 4Pat 24:1, Erm 36:1, Erm 36:23

+ 45:2 Erm 36:26
+ 45:5 Erm 21:9, Erm 39:18
+ 46:1 Erm 25:13

+ 46:2 Iysh 19:1, Ezk 29:1, Iol 3:19, 4Pat 23:29, 2Jln 35:20, Erm 25:1, Erm 36:1, Erm 45:1

+ 46:5 Erm 6:25, Erm 20:10

+ 46:10 Iysh 13:19, Iol 1:15, Sef 1:7, Iysh 1:24, Nzm 32:42, Erm 46:2

+ 46:11 Erm 8:22, Ezk 30:21
+ 46:12 Nax 2:5
+ 46:14 Erm 2:16, Erm 44:1, Ezk 30:13
+ 46:16 Leb 26:37
+ 46:17 Iysh 30:7

+ 46:18 Erm 4:2, Biy 4:6, 3Pat 18:42, Erm 48:15

+ 46:19 Ezk 29:12, Ezk 30:23, Erm 2:15, Erm 9:11, Erm 44:1

+ 46:20 Hosh 10:11
+ 46:24 Erm 1:14-15
+ 46:25 Ezk 30:14, Nax 3:8, Erm 25:19
+ 46:26 Iysh 19:22, Ezk 29:13

+ 46:27 Iysh 41:8, Erm 30:10, Leb 26:6, Ezk 39:26, Mix 4:4

+ 46:28 Erm 30:10-11

+ 47:1 Iysh 14:29, Erm 25:20, Ezk 25:15, Iol 3:4, Amo 1:6, Sef 2:4, Zxr 9:5

+ 47:2 Erm 1:14, Ezk 26:7

+ 47:4 Iysh 23:1, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:4, Jar 10:14, Amo 9:7

+ 47:6 Nzm 32:41, Erm 25:16

+ 47:7 Ezk 14:17

+ 48:1 Iysh 15:1, Iysh 25:10, Erm 25:21, Ezk 25:8, Amo 2:1, Sef 2:8, San 32:3, San 32:37-38

+ 48:5 Iysh 15:5
+ 48:6 Erm 17:6
+ 48:7 San 21:29, Erm 49:3-4
+ 48:8 Erm 6:26
+ 48:11 Sef 1:12
+ 48:13 Iysh 16:14
+ 48:15 Erm 46:18
+ 48:18 San 21:30
+ 48:19 Nzm 2:35, Eshu 13:9
+ 48:26 Erm 25:27, Erm 51:39, Iysh 19:14
+ 48:27 Sef 2:8
+ 48:28 Qsq 2:14
+ 48:29 Iysh 16:6
+ 48:31 Iysh 16:7-10
+ 48:32 San 21:32
+ 48:34 San 32:37, Iysh 15:4
+ 48:37 Erm 47:5
+ 48:38 Erm 22:28
+ 48:40 Nzm 28:49, Erm 49:22, Ezk 17:3
+ 48:41 Erm 49:22
+ 48:43 Iysh 24:17-18
+ 48:44 Amo 5:19
+ 48:45 San 24:17
+ 48:46 San 21:28-29
+ 48:47 Erm 12:15, Erm 49:6, Erm 49:39

+ 49:1 Ezk 21:28, Ezk 25:1, Amo 1:13, Sef 2:8, 3Pat 11:5, 3Pat 11:33

+ 49:2 Nzm 3:11, 2Pat 12:26
+ 49:3 Erm 48:2, Erm 48:6-7, Amo 1:15
+ 49:4 Erm 31:22, Erm 21:13
+ 49:6 Erm 12:15, Erm 48:47, Erm 49:39
• 49:7 Obd 1:1-9

+ 49:7 Iysh 34:5, Ezk 25:12-14, Ezk 35, Amo 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Jar 36:15, Ayup 2:11

+ 49:8 Jar 25:3, Erm 25:23
+ 49:12 Erm 25:28-29
+ 49:13 Erm 22:5, Erm 48:24
+ 49:16 San 24:21, Xab 2:9
+ 49:17 Ezk 35:3, Ezk 35:7, Ezk 35:9

+ 49:18 Jar 19:24, Nzm 29:23, Sef 2:9, Erm 50:40

+ 49:19 Erm 12:5, Ayup 9:19, Erm 50:44-46
+ 49:20 Iysh 14:24
+ 49:22 Nzm 28:49, Ezk 17:3, Erm 48:40-41

+ 49:23 Iysh 17:1, Amo 1:3, Zxr 9:1, 4Pat 18:34

+ 49:24 Erm 48:41

+ 49:26 Erm 50:30

+ 49:27 3Pat 15:18, 4Pat 6:24, Erm 17:27, Amo 1:4

+ 49:28 Zab 119:5, Iysh 21:16, Iysh 60:7, Iysh 11:14

+ 49:29 Ayup 15:21, Erm 6:25
+ 49:31 Biy 18:9-10, Ezk 38:11
+ 49:32 Erm 9:26
+ 49:33 Erm 9:11

+ 49:34 4Pat 24:18, Jar 14:1, Iysh 21:2, Ezk 32:24, Dan 8:2, Erm 25:25

+ 49:36 Dan 7:2, Ayan 7:1
+ 49:37 Erm 9:16
+ 49:39 Erm 12:15, Erm 48:47, Erm 49:6
+ 50:1 Iysh 13:1, Iysh 21:1, Iysh 47:1

+ 50:2 Iysh 46:1, Erm 51:44, 1Pat 5:4, Iysh 21:9

+ 50:3 Erm 1:15, Erm 51:62

+ 50:4 Iysh 11:13, Erm 3:18, Ezk 37:19, Hosh 1:11, Erm 31:9, Hosh 3:5

+ 50:5 Erm 32:40

+ 50:6 Zab 118:176, Iysh 53:6, Zxr 10:2, 1Pet 2:25, Ezk 34:2

+ 50:8 Iysh 48:20, Erm 51:6, Erm 51:45, Zxr 2:6-7, Ayan 18:4

+ 50:9 Erm 25:12-14
+ 50:13 Erm 18:16
+ 50:14 Iysh 21:2
+ 50:15 Erm 51:58, Zab 136:8, Ayan 18:6
+ 50:16 Iysh 13:14

+ 50:17 Iysh 53:6, Zxr 10:2, 4Pat 17:6, 4Pat 25:1

+ 50:18 Iysh 10:12, Iysh 14:25
+ 50:19 Ezk 34:13, Mix 7:14
+ 50:20 Iysh 33:24
+ 50:21 Ezk 23:23
+ 50:22 Erm 51:54
+ 50:23 Erm 51:20
+ 50:25 Iysh 13:5
+ 50:28 Erm 51:11

+ 50:29 Iysh 13:18, Ezk 35:15, Obd 1:15, Xab 2:8

+ 50:30 Erm 49:26
+ 50:32 Erm 17:27
+ 50:33 Iysh 14:17, Iysh 42:22
+ 50:37 Iysh 19:16, Erm 51:30, Nax 3:13
+ 50:38 Iysh 44:27

+ 50:39 Ayup 30:29, Iysh 13:21, Iysh 34:13, Mix 1:8

+ 50:40 Jar 19:24, Nzm 29:23, Sef 2:9, Erm 49:19

+ 50:41 Erm 1:15, Erm 6:22-24
+ 50:43 Iysh 13:8, Erm 4:31, Mix 4:9-10
+ 50:44 Erm 12:5, Ayup 9:19, Erm 49:19-21
+ 50:45 Iysh 14:24
+ 51:1 Erm 4:11, Hosh 4:19, Hosh 13:15
+ 51:4 Erm 49:26
+ 51:5 Iysh 54:7
+ 51:6 Erm 50:8, Jar 19:15

+ 51:7 Ayan 14:8, Ayan 17:2, Joq 4:21, Xab 2:15

+ 51:8 Ayan 14:8, Ayan 18:9
+ 51:11 Iysh 13:17, Dan 5:31, Erm 50:28
+ 51:13 Ayan 17:1
+ 51:14 Amo 6:8
+ 51:15 Ayup 9:8, Zab 103:2
+ 51:16 Ayup 38:22, Zab 134:7, Erm 51:16
+ 51:17 Iysh 42:17, Zab 134:17, Xab 2:18-19

+ 51:19 San 18:20, Zab 15:5, Nzm 32:9, Erm 10:12-16

+ 51:20 Erm 50:23

+ 51:27 Erm 4:5, Hosh 5:8, Hosh 8:1, Jar 8:4, 4Pat 19:37

+ 51:28 Iysh 13:17, Erm 25:14
+ 51:29 Erm 50:45
+ 51:30 Iysh 19:16, Nax 3:13, Amo 1:5
+ 51:33 Iysh 21:10
+ 51:34 Zab 73:13-14
+ 51:36 Iysh 44:27
+ 51:37 Iysh 13:20-22
+ 51:38 Nax 2:11-12
+ 51:43 Erm 50:12, Erm 50:40
+ 51:44 Iysh 46:1, Erm 50:2
+ 51:45 Erm 50:8
+ 51:47 Erm 50:2
+ 51:48 Ayan 18:20
+ 51:51 Joq 1:10
+ 51:52 Ezk 26:15
+ 51:53 Iysh 14:13
+ 51:54 Erm 50:22
+ 51:56 Iysh 59:18
+ 51:58 Erm 50:15, Xab 2:13
+ 51:59 Erm 28:1
+ 51:62 Erm 50:3
+ 51:63 Ayan 18:21
• 52:1 4Pat 24:18, 2Jln 36:11-21
+ 52:1 4Pat 23:31
+ 52:3 Ezk 17:15
+ 52:4 Nzm 28:52

+ 52:9 San 34:11, 4Pat 23:33, Erm 21:7, Ezk 23:24

+ 52:10 Sef 1:8
+ 52:11 Nzm 28:36, 4Pat 20:18
+ 52:12 Erm 32:1, Erm 39:9, Erm 40:1
+ 52:13 Leb 26:31, Ezk 16:41
+ 52:14 Nxm 1:3
+ 52:17 3Pat 7:15-37, 2Jln 4:1-15, Erm 27:19
+ 52:18 3Pat 7:45, 3Pat 7:50
+ 52:20 3Pat 7:47
+ 52:21 3Pat 7:15-22

+ 52:24 1Jln 6:14, Ezr 7:1, Erm 21:1, Erm 29:25, Erm 37:3

+ 52:28 4Pat 24:12-14
• 52:31 4Pat 25:27-30
+ 52:31 4Pat 24:12, 4Pat 24:15, Erm 27:7

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Eremiya

Alǵí sóz

Eremiya

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi